Bài 6: Các kiến thức cơ bản về linh kiện điện tử

Tiếp nối kiến thức về điện ở bài trước, bài này giới thiệu 4 loại linh kiện điện tử sẽ xuất hiện xuyên suốt các bài thực hành tiếp theo trong lộ trình: Điện trở, LED, Relay và Cảm biến (Sensor).

🎚️ Điện trở (Resistor)

Như đã nói ở bài trước, điện trở dùng để giới hạn dòng điện trong mạch, bảo vệ các linh kiện nhạy cảm như LED khỏi bị cháy. Trị số điện trở (đơn vị Ohm) được thể hiện bằng các vòng màu in trên thân điện trở, thay vì in số trực tiếp (vì linh kiện quá nhỏ):

MàuGiá trị số
Nâu1
Đỏ2
Cam3
Vàng4
Xanh lá5
Xanh dương6
Tím7
Xám8
Trắng9
Đen0

Cách đọc (điện trở 4 vòng màu phổ biến nhất): hai vòng đầu là hai chữ số có nghĩa, vòng thứ ba là "số lượng số 0" cần thêm vào (hệ số nhân), vòng thứ tư (thường là vàng hoặc bạc) thể hiện sai số. Ví dụ điện trở có các vòng Đỏ - Đỏ - Nâu = 2, 2, thêm 1 số 0 → 220Ω — đúng bằng giá trị chúng ta đã tính ở bài trước cho mạch LED!

💡 LED (Light Emitting Diode)

LED là một loại diode phát sáng khi có dòng điện chạy qua đúng chiều. Vì là diode, LED chỉ cho dòng điện chạy qua một chiều duy nhất — chân dài hơn là cực dương (Anode, nối về phía điện áp dương), chân ngắn hơn là cực âm (Cathode, nối về GND). Cắm ngược chiều, LED sẽ không sáng (nhưng cũng không hỏng, khác với việc quên điện trở giới hạn dòng — trường hợp đó LED có thể cháy ngay lập tức).

🔌 Relay điện

Relay là một "công tắc điện" được điều khiển bằng dòng điện nhỏ, cho phép vi điều khiển (hoạt động ở điện áp thấp, dòng nhỏ) đóng/cắt được các thiết bị công suất lớn hơn nhiều — quạt, bóng đèn, máy bơm nước — mà không cần đấu trực tiếp thiết bị đó vào chân vi điều khiển (rất nguy hiểm và dễ cháy hỏng).

Nguyên lý: bên trong relay có một cuộn dây điện từ. Khi vi điều khiển cấp dòng nhỏ vào cuộn dây này, nó tạo ra từ trường hút một thanh kim loại (tiếp điểm), đóng hoặc mở một mạch điện khác hoàn toàn tách biệt về mặt điện — đây gọi là cách ly điện (electrical isolation), giúp bảo vệ vi điều khiển khỏi điện áp cao ở phía tải.

Trên các module relay phổ biến cho Arduino, bạn sẽ thấy 3 chân điều khiển chính (VCC, GND, IN) và 3 chân đấu tải (COM, NO, NC):

  • NO (Normally Open): hở mạch khi relay chưa kích hoạt — dùng khi muốn thiết bị mặc định TẮT, chỉ bật khi relay kích hoạt.
  • NC (Normally Closed): đóng mạch khi relay chưa kích hoạt — dùng khi muốn thiết bị mặc định BẬT, chỉ tắt khi relay kích hoạt.

⚠️ Lưu ý an toàn quan trọng: nếu dự án của bạn dùng relay để đóng/cắt thiết bị chạy điện lưới (220V AC), phần đấu dây phía điện lưới bắt buộc phải do người có chuyên môn về điện thực hiện, tuân thủ đúng quy tắc an toàn điện. Đây không phải là phần nên tự học qua thử — sai — sửa như các mạch điện áp thấp khác trong lộ trình này.

🌡️ Cảm biến (Sensor)

Cảm biến là linh kiện chuyển đổi một đại lượng vật lý (nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm, chuyển động, khoảng cách...) thành tín hiệu điện mà vi điều khiển có thể đọc và xử lý được. Một số loại cảm biến phổ biến nhất trong các dự án IoT nhập môn:

  • Cảm biến ánh sáng (LDR — Light Dependent Resistor): điện trở thay đổi theo cường độ ánh sáng chiếu vào.
  • Cảm biến nhiệt độ - độ ẩm (DHT11/DHT22): đo cả nhiệt độ và độ ẩm không khí, trả kết quả dạng tín hiệu số qua một chân duy nhất.
  • Cảm biến chuyển động (PIR): phát hiện chuyển động dựa trên bức xạ hồng ngoại từ cơ thể người/động vật — thường dùng trong hệ thống báo động, đèn tự động bật khi có người.
  • Cảm biến khoảng cách siêu âm (HC-SR04): đo khoảng cách bằng cách phát và nhận sóng siêu âm, tính thời gian sóng phản xạ về.

Ở các bài thực hành từ Bài 10 trở đi, chúng ta sẽ trực tiếp lập trình đọc dữ liệu từ một vài loại cảm biến kể trên.


Đến đây, bạn đã có đủ nền tảng lý thuyết về điện và linh kiện điện tử để bắt đầu Giai đoạn 3 — Thực hành cơ bản, nơi chúng ta chính thức viết những dòng code Arduino đầu tiên!

➡️ Bài tiếp theo: Bài 7 — Bài tập cơ bản 1: Nháy đèn LED (Blink)