Bài 16: Giao thức MQTT — "ngôn ngữ chung" của các thiết bị IoT

Ở Bài 15, thiết bị của bạn đã có Internet. Nhưng có Internet thôi chưa đủ — các thiết bị cần một "ngôn ngữ chung" để trao đổi dữ liệu hiệu quả với nhau. Trong thế giới IoT, ngôn ngữ đó gần như luôn là MQTT.

📨 MQTT là gì?

MQTT (Message Queuing Telemetry Transport) là một giao thức nhắn tin rất nhẹ, được thiết kế đặc biệt cho các thiết bị có tài nguyên hạn chế (bộ nhớ nhỏ, kết nối mạng không ổn định) — chính xác là đặc điểm của hầu hết thiết bị IoT. MQTT hoạt động theo mô hình Publish/Subscribe (Xuất bản/Đăng ký), khác hẳn cách giao tiếp trực tiếp kiểu HTTP request/response quen thuộc.

🏢 Mô hình Publish/Subscribe — hình dung như một "tòa soạn báo"

  • Broker (máy chủ trung gian): giống như một "trạm bưu điện" trung tâm, nhận mọi tin nhắn gửi đến và phân phối lại cho đúng người nhận. Mọi thiết bị đều kết nối tới broker, không bao giờ gửi thẳng tới nhau.
  • Publisher (bên xuất bản): thiết bị gửi dữ liệu — ví dụ ESP32 gửi số liệu nhiệt độ đo được.
  • Subscriber (bên đăng ký): thiết bị/ứng dụng muốn nhận dữ liệu — ví dụ ứng dụng điện thoại muốn nhận số liệu nhiệt độ để hiển thị.
  • Topic (chủ đề): giống như "địa chỉ" hoặc "kênh" của tin nhắn, dạng chuỗi ký tự phân cấp bằng dấu /, ví dụ nhamay/tanghai/nhietdo. Publisher gửi tin lên một topic, Subscriber đăng ký nhận tin từ đúng topic đó — hai bên không cần biết nhau tồn tại, chỉ cần cùng "nói chuyện" qua đúng topic.

Ưu điểm lớn nhất của mô hình này: bạn có thể thêm bất kỳ số lượng subscriber mới nào (thêm màn hình hiển thị, thêm hệ thống cảnh báo, thêm bản ghi log...) mà không cần sửa lại code trên thiết bị publisher — chúng hoàn toàn độc lập với nhau.

💻 Code mẫu: gửi dữ liệu qua MQTT bằng ESP32

Cài thư viện PubSubClient (của Nick O'Leary) qua Library Manager trước khi chạy.

#include <WiFi.h>
#include <PubSubClient.h>

const char* tenWiFi = "TEN_WIFI_CUA_BAN";
const char* matKhauWiFi = "MAT_KHAU_WIFI_CUA_BAN";

// broker.hivemq.com la mot MQTT broker cong khai, mien phi, chi danh cho hoc tap/thu nghiem
const char* mqttServer = "broker.hivemq.com";
const int mqttPort = 1883;
const char* mqttTopic = "aibiettuot/hoctap/cambien";

WiFiClient wifiClient;
PubSubClient mqttClient(wifiClient);

void ketNoiWiFi() {
  WiFi.begin(tenWiFi, matKhauWiFi);
  while (WiFi.status() != WL_CONNECTED) {
    delay(500);
  }
}

void ketNoiMQTT() {
  while (!mqttClient.connected()) {
    String idThietBi = "ESP32-" + String(random(0xffff), HEX);
    if (mqttClient.connect(idThietBi.c_str())) {
      Serial.println("Da ket noi MQTT broker!");
    } else {
      delay(2000); // Thử lại sau 2 giây nếu kết nối thất bại
    }
  }
}

void setup() {
  Serial.begin(115200);
  ketNoiWiFi();
  mqttClient.setServer(mqttServer, mqttPort);
}

void loop() {
  if (!mqttClient.connected()) {
    ketNoiMQTT();
  }
  mqttClient.loop(); // Bắt buộc gọi thường xuyên để giữ kết nối MQTT ổn định

  float nhietDo = 25.5; // Thực tế: thay bằng dht.readTemperature() như ở Bài 10
  char noiDung[10];
  dtostrf(nhietDo, 4, 1, noiDung); // Chuyển số thực thành chuỗi ký tự

  mqttClient.publish(mqttTopic, noiDung);
  Serial.print("Da gui: ");
  Serial.println(noiDung);

  delay(5000);
}

🎥 Video hướng dẫn

⚠️ Lưu ý quan trọng

Broker công khai như broker.hivemq.com chỉ nên dùng để học tập và thử nghiệm — vì đây là broker công cộng, bất kỳ ai cũng có thể đọc được dữ liệu trên các topic không được bảo vệ. Với dự án thực tế (đặc biệt dự án thương mại hoặc chứa dữ liệu riêng tư), bạn cần tự dựng broker riêng (ví dụ phần mềm mã nguồn mở Mosquitto) hoặc dùng dịch vụ MQTT có xác thực bảo mật.

🔧 Thử thách mở rộng

Ngoài publish() (gửi dữ liệu), PubSubClient còn hỗ trợ subscribe() (đăng ký nhận dữ liệu) và một hàm callback được gọi mỗi khi có tin nhắn mới đến — thử tìm hiểu thêm để biến ESP32 thành cả publisher lẫn subscriber cùng lúc, ví dụ: gửi dữ liệu cảm biến đi, đồng thời lắng nghe lệnh điều khiển relay gửi đến từ xa.


➡️ Bài tiếp theo: Bài 17 — Gửi dữ liệu cảm biến lên nền tảng đám mây IoT