Lịch sửKiến thức

Tóm tắt lịch sử của Trung Quốc

Giữa những đồng bằng màu mỡ của Hoàng Hà và Trường Giang, một trong những nền văn minh lâu đời nhất thế giới đã hình thành. Nhưng Trung Quốc không xuất hiện ngay từ đầu như một quốc gia thống nhất với đường biên giới cố định — nó được tạo nên qua hàng nghìn năm di dân, chiến tranh, giao thương và hoà trộn văn hoá giữa nhiều cộng đồng khác nhau. Lịch sử Trung Quốc thường được kể bằng sự nối tiếp của các triều đại, nhưng đằng sau những lần đổi ngôi là một câu chuyện rộng lớn hơn: về những thời kỳ thống nhất rồi phân liệt, về những dân tộc từ thảo nguyên và vùng biên bước vào Trung Nguyên, và về một nền văn minh nhiều lần thay đổi nhưng vẫn duy trì được ý thức mạnh mẽ về sự tiếp nối của mình.

Từ huyền thoại đến những dòng chữ đầu tiên

Trong truyền thuyết, lịch sử Trung Hoa bắt đầu với Phục Hy, Thần Nông, Hoàng Đế và Đại Vũ — người trị thuỷ và sáng lập nhà Hạ. Nhà Hạ, thường được đặt vào khoảng năm 2070-1600 trước Công nguyên (TCN), giữ vị trí quan trọng trong ký ức lịch sử Trung Quốc, dù giới khảo cổ học hiện đại vẫn tranh luận về mối liên hệ giữa triều đại này với những nền văn hoá khảo cổ như Nhị Lý Đầu, do chưa tìm thấy văn bản đương thời xác nhận trực tiếp tên gọi và các vị vua nhà Hạ.

Với nhà Thương (1600-1046 TCN), màn sương huyền sử bắt đầu nhường chỗ cho bằng chứng rõ ràng hơn. Trên mai rùa và xương động vật, người Thương khắc những câu hỏi gửi đến tổ tiên và thần linh — những dòng giáp cốt văn ấy không chỉ là hình thức sớm của chữ Hán mà còn ghi lại chiến tranh, mùa màng, nghi lễ và đời sống của một vương triều cách nay hơn ba nghìn năm.

Khoảng năm 1046 TCN, nhà Chu lật đổ nhà Thương và đưa ra khái niệm Thiên mệnh: người cai trị được Trời trao quyền, nhưng có thể mất quyền ấy nếu trở nên bạo ngược — tư tưởng này về sau trở thành lời giải thích quen thuộc cho sự hưng vong của các triều đại. Đến thời Xuân Thu - Chiến Quốc, quyền lực nhà Chu suy yếu, các nước lớn tranh giành bá quyền, nhưng chính trong thế giới đầy chiến tranh ấy, tư tưởng Trung Hoa lại phát triển mạnh mẽ: Khổng Tử nói về đạo đức, lễ nghi và trách nhiệm của người cầm quyền; Mặc Tử đề cao kiêm ái; các nhà Pháp gia nhấn mạnh luật pháp và quyền lực nhà nước; còn những tư tưởng gắn với Lão Tử và Trang Tử tìm kiếm sự hài hoà giữa con người với tự nhiên. Giai đoạn "Bách gia chư tử" này để lại nền tảng trí tuệ lâu dài cho Trung Quốc và nhiều nước Đông Á.

Tần thống nhất và Hán mở đường

Đội quân đất nung của Tần Thủy Hoàng
Đội quân đất nung, Hố số 1, lăng mộ Tần Thủy Hoàng — Ảnh: Gary Todd (CC0 1.0)

Năm 221 TCN, nước Tần đánh bại sáu nước chư hầu (Hàn, Triệu, Nguỵ, Sở, Yên, Tề) và lần đầu tiên đặt phần lớn Trung Nguyên dưới một chính quyền tập trung. Tần vương Doanh Chính lấy tước hiệu Tần Thuỷ Hoàng, nghĩa là "Hoàng đế đầu tiên", chia đất nước thành các đơn vị hành chính do triều đình bổ nhiệm quan lại, chuẩn hoá chữ viết, tiền tệ, đo lường và chiều rộng trục xe. Những đoạn thành luỹ ở phương Bắc được nối và mở rộng, tạo nên một trong những tiền thân của Vạn Lý Trường Thành (dù phần thành còn thấy ngày nay chủ yếu được xây dựng dưới thời Minh). Những công trình khổng lồ cùng luật pháp nghiêm khắc khiến nhà Tần chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, nhưng mô hình đế quốc tập quyền của nó đã không biến mất.

Nhà Hán (206 TCN - 220 sau Công nguyên) lên thay, giữ lại phần lớn bộ máy hành chính của nhà Tần nhưng làm mềm hoá nó bằng các quan niệm đạo đức Nho giáo. Dưới thời Hán Vũ Đế, đế quốc mở rộng về Trung Á, bán đảo Triều Tiên và phương Nam. Những tuyến giao thương xuyên lục địa, về sau được gọi chung là Con đường Tơ lụa, đưa lụa và hàng hoá Trung Hoa đi xa, đồng thời mang ngựa, tôn giáo, nghệ thuật và tư tưởng từ bên ngoài vào Trung Quốc. Tên gọi "người Hán" ngày nay phản ánh uy tín lâu dài của triều đại này, dù cộng đồng Hán cũng là kết quả của một quá trình giao lưu và đồng hoá kéo dài, chứ không phải một cộng đồng bất biến từ thời cổ đại.

Những thế kỷ chia cắt và sự du nhập của Phật giáo

Khi nhà Hán sụp đổ năm 220, Trung Quốc bước vào thời Tam Quốc. Ngoại trừ một giai đoạn ngắn được tái thống nhất dưới thời Tây Tấn (280-316), đất nước sau đó chìm trong nhiều thế kỷ phân liệt. Các chính quyền ở miền Bắc và miền Nam cạnh tranh nhau, trong khi nhiều cộng đồng từ thảo nguyên và vùng biên tham gia vào việc thành lập, cai trị hoặc bảo vệ các quốc gia mới. Đây không chỉ là thời kỳ chiến tranh: Phật giáo theo các tuyến thương mại từ Ấn Độ và Trung Á đi vào Trung Quốc, dần hoà nhập với văn hoá bản địa — những hang động Phật giáo tại Đôn Hoàng, Vân Cương và Long Môn còn lưu giữ dấu tích của cuộc gặp gỡ giữa nhiều nền văn hoá.

Năm 589, nhà Tuỳ tái thống nhất đất nước. Triều đại này tồn tại ngắn ngủi nhưng để lại Đại Vận Hà, hệ thống giao thông nối vùng sản xuất lúa gạo ở phương Nam với trung tâm chính trị phương Bắc — dù lao dịch nặng nề và những cuộc chiến thất bại tại bán đảo Triều Tiên đã góp phần làm nhà Tuỳ sụp đổ.

Ánh sáng và bóng tối thời Đường, Tống

Nhà Đường, thành lập năm 618, đưa Trung Quốc bước vào một trong những thời kỳ có ảnh hưởng văn hoá sâu rộng nhất. Trường An trở thành một đô thị quốc tế, nơi thương nhân, tăng sĩ và sứ thần từ Trung Á, Tây Á, Ấn Độ, Triều Tiên và Nhật Bản cùng hiện diện. Thơ Đường đạt đến đỉnh cao với Lý Bạch, Đỗ Phủ và Bạch Cư Dị; Võ Tắc Thiên trở thành người phụ nữ duy nhất trong lịch sử Trung Quốc chính thức xưng hoàng đế. Nhưng thời Đường không chỉ có thịnh vượng — cuộc nổi loạn An Lộc Sơn năm 755 làm đế quốc suy yếu nghiêm trọng, mở đầu cho quá trình phân quyền kéo dài.

Sau thời Ngũ Đại Thập Quốc, nhà Tống thống nhất phần lớn Trung Quốc năm 960. Nhà Tống thường bị đánh giá là yếu về quân sự vì phải đối đầu với Liêu, Tây Hạ và Kim, nhưng lại là một trong những giai đoạn năng động nhất về kinh tế và kỹ thuật: thành thị phát triển, tiền giấy được sử dụng rộng rãi, thương mại đường biển mở rộng, còn in ấn, thuốc súng và la bàn được cải tiến và phổ biến. Hệ thống khoa cử tuyển chọn quan lại dựa trên học vấn cũng trở thành con đường quan trọng trong giai đoạn này (dù cơ hội học tập vẫn chủ yếu thuộc về nam giới trong các gia đình có điều kiện), ảnh hưởng sâu sắc đến các nước Đông Á như Việt Nam, Triều Tiên.

Người Mông Cổ, nhà Minh và người Mãn Châu

Tử Cấm Thành, Bắc Kinh
Tử Cấm Thành, Bắc Kinh — Ảnh: Chaimaa Lkhaili (CC BY-SA 4.0)

Trong thế kỷ 13, quân Mông Cổ từng bước chinh phục các chính quyền trên lãnh thổ Trung Quốc. Năm 1271, Hốt Tất Liệt (cháu nội Thành Cát Tư Hãn) đặt quốc hiệu là Nguyên, và đến năm 1279 hoàn tất việc đánh bại Nam Tống. Nhà Nguyên đưa Trung Quốc vào một mạng lưới đế quốc rộng khắp Á-Âu, giúp giao thương đường bộ phát triển, nhưng cũng duy trì hệ thống phân tầng giữa các nhóm dân cư và phải đối mặt với nhiều cuộc nổi dậy.

Năm 1368, Chu Nguyên Chương đánh đuổi nhà Nguyên và lập ra nhà Minh — thời kỳ Trung Hoa được cai trị bởi chính người Hán, xây dựng Tử Cấm Thành, củng cố Vạn Lý Trường Thành và phái Trịnh Hoà thực hiện bảy chuyến hải hành qua Đông Nam Á đến Ấn Độ Dương và bờ biển Đông Phi, trước khi những chuyến đi ấy dừng lại khi triều đình chuyển nguồn lực sang các vấn đề nội bộ và phòng thủ biên giới.

Năm 1644, người Mãn Châu tiến vào Bắc Kinh và lập nên nhà Thanh — không đơn thuần là một triều đại "ngoại tộc" cai trị người Hán, mà là một đế quốc đa sắc tộc do giới tinh hoa Mãn Châu lãnh đạo. Trong các thế kỷ 17-18, nhà Thanh mở rộng quyền kiểm soát đến Tân Cương, Tây Tạng, Mông Cổ và Đài Loan, định hình phần lớn không gian lãnh thổ mà Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa kế thừa sau này (việc xác định Nguyên hay Thanh là triều đại có lãnh thổ lớn nhất còn tuỳ theo cách tính và quan niệm về mức độ kiểm soát thực tế). Đây cũng là triều đại phong kiến cuối cùng trong lịch sử Trung Quốc.

Thế kỷ 19 và cuộc khủng hoảng của đế chế

Tàu Nemesis phá huỷ thuyền chiến Trung Quốc
Tàu Nemesis của Anh phá huỷ thuyền chiến Trung Quốc tại vịnh Anson, 1841 (tranh 1843) — Ảnh: Edward Duncan (Public Domain)

Đến thế kỷ 19, dân số gia tăng, tham nhũng, thiếu đất và sức ép kinh tế khiến nhà Thanh ngày càng khó kiểm soát xã hội, trong khi các cường quốc công nghiệp phương Tây dùng sức mạnh quân sự để ép Trung Quốc mở cửa thương mại. Hai cuộc Chiến tranh Nha phiến (1839-1842 và 1856-1860) dẫn đến các hiệp ước bất bình đẳng, mở nhiều cảng cho thương nhân nước ngoài và nhượng đảo Hồng Kông cho Anh. Nhưng sự suy yếu của nhà Thanh không chỉ do phương Tây: cuộc nội chiến Thái Bình Thiên Quốc (1851-1864) tàn phá nhiều vùng rộng lớn và khiến hàng chục triệu người thiệt mạng.

Triều đình tiến hành phong trào Tự cường nhằm tiếp thu kỹ thuật quân sự và công nghiệp phương Tây, nhưng cải cách không đủ sâu để thay đổi toàn bộ hệ thống. Thất bại trước Nhật Bản năm 1895 cho thấy cán cân quyền lực tại Đông Á đã thay đổi. Cuộc khởi nghĩa Nghĩa Hoà Đoàn sau đó bị liên quân tám nước đánh bại, buộc nhà Thanh phải chấp nhận những khoản bồi thường và nhượng bộ nặng nề hơn.

Từ đế chế đến nền cộng hoà

Chân dung Tôn Trung Sơn
Chân dung Tôn Trung Sơn, 1911 — Ảnh: Xưởng ảnh Đồng Sinh, Thượng Hải (Public Domain)

Năm 1911, cuộc khởi nghĩa Vũ Xương châm ngòi cho làn sóng Cách mạng Tân Hợi, dẫn đến sự thoái vị của hoàng đế Phổ Nghi vào đầu năm 1912 — chấm dứt hơn hai nghìn năm quân chủ hoàng đế. Tôn Trung Sơn là người xây dựng tư tưởng và biểu tượng quan trọng của cách mạng, dù ông không trực tiếp tổ chức cuộc khởi nghĩa đầu tiên. Sự sụp đổ của nhà Thanh chưa tạo ra ngay một quốc gia thống nhất và ổn định: sau nỗ lực khôi phục chế độ quân chủ thất bại và cái chết của Viên Thế Khải năm 1916, đất nước bị chia cắt giữa các quân phiệt. Phong trào Ngũ Tứ năm 1919 thúc đẩy chủ nghĩa dân tộc, khoa học và những cuộc tranh luận về con đường hiện đại hoá, trong khi Quốc Dân Đảng và Đảng Cộng sản Trung Quốc lúc hợp tác, lúc đối đầu, cuối cùng bước vào cuộc nội chiến kéo dài — với đỉnh điểm là cuộc rút lui chiến lược Vạn Lý Trường Chinh (1934-1935) giúp lực lượng Cộng sản dưới sự dẫn dắt ngày càng rõ nét của Mao Trạch Đông bảo toàn lực lượng.

Từ năm 1937, cuộc xâm lược toàn diện của Nhật Bản buộc hai lực lượng tạm thời hợp tác. Chiến tranh Trung - Nhật lần thứ hai, với những thảm hoạ như vụ thảm sát Nam Kinh, đã gây tổn thất nhân mạng và vật chất vô cùng lớn. Sau khi Nhật đầu hàng năm 1945, nội chiến lại tiếp diễn.

Hai chính quyền ở hai bên eo biển

Mao Trạch Đông và lễ thành lập CHND Trung Hoa
Trưng bày tái hiện lễ thành lập Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa, 1/10/1949 (Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc) — Ảnh: Gary Todd (CC0 1.0)

Ngày 1/10/1949, Mao Trạch Đông tuyên bố thành lập Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa tại Bắc Kinh. Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc do Quốc Dân Đảng lãnh đạo rút ra Đài Loan — từ đó hình thành hai chính quyền ở hai bên eo biển, mỗi bên từng tuyên bố đại diện cho toàn bộ Trung Quốc. Địa vị chính trị của Đài Loan đến nay vẫn là một vấn đề phức tạp và nhạy cảm trong quan hệ quốc tế.

Chính quyền mới tại đại lục thống nhất phần lớn đất nước, tiến hành cải cách ruộng đất, nâng cao khả năng tiếp cận giáo dục và y tế, đồng thời thúc đẩy công nghiệp hoá — nhưng quá trình này cũng đi kèm với đấu tranh giai cấp, trấn áp chính trị và những chiến dịch gây hậu quả nghiêm trọng. Đại nhảy vọt từ năm 1958 tìm cách công nghiệp hoá thật nhanh thông qua công xã nhân dân và huy động quần chúng; những mục tiêu thiếu thực tế, báo cáo sản lượng sai lệch, thu mua lương thực quá mức và thiên tai đã góp phần gây ra một nạn đói đặc biệt nghiêm trọng — các ước tính về số người thiệt mạng khác nhau rất lớn (thường trong khoảng 15 đến 45 triệu người tuỳ nguồn), nhưng đây được xem là một trong những thảm hoạ nhân đạo lớn nhất thế kỷ 20. Từ năm 1966 đến 1976, Mao phát động Cách mạng Văn hoá nhằm khôi phục tinh thần cách mạng và loại bỏ những lực lượng bị xem là đi theo "con đường tư bản" — trường học đóng cửa, Hồng vệ binh tấn công trí thức, quan chức và di sản văn hoá, hàng triệu người bị đấu tố, cưỡng bức lao động hoặc đưa về nông thôn. Phong trào chỉ thực sự khép lại sau khi Mao qua đời năm 1976.

Cải cách, trỗi dậy và những câu hỏi mới

Từ cuối năm 1978, Đặng Tiểu Bình thúc đẩy chính sách cải cách mở cửa. Các hộ nông dân dần được tự quyết nhiều hơn trong sản xuất, doanh nghiệp tư nhân và đầu tư nước ngoài được cho phép phát triển, còn các đặc khu kinh tế như Thâm Quyến trở thành phòng thí nghiệm của nền kinh tế mới. Trung Quốc duy trì hệ thống chính trị một đảng, nhưng từng bước sử dụng cơ chế thị trường để thúc đẩy tăng trưởng. Những cải cách này giúp hàng trăm triệu người cải thiện mức sống, đồng thời tạo ra khoảng cách giàu nghèo, ô nhiễm, tham nhũng và sự chênh lệch giữa thành thị với nông thôn. Việc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới năm 2001 thúc đẩy Trung Quốc hội nhập sâu hơn vào kinh tế toàn cầu, phát triển mạnh về sản xuất, cơ sở hạ tầng, thương mại, không gian, trí tuệ nhân tạo và năng lượng tái tạo trong thế kỷ 21.

Trung Quốc ngày nay

Nhờ hàng thập kỷ tăng trưởng kinh tế thần tốc, Trung Quốc ngày nay đã trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới (chỉ sau Hoa Kỳ), là công xưởng sản xuất lớn nhất toàn cầu, đồng thời là một trong những cường quốc có ảnh hưởng chính trị, quân sự và công nghệ lớn nhất trên trường quốc tế, với dân số hơn 1,4 tỷ người trải rộng trên lãnh thổ rộng lớn thứ ba hoặc thứ tư thế giới tuỳ theo cách tính.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ từ hệ thống AI của Anthropic (Claude), Microsoft (Copilot) và Google (Gemini). Do giới hạn công nghệ, thông tin trong bài có thể tồn tại sai lệch ngoài tầm kiểm soát dù đã qua kiểm duyệt. Người đọc nên cân nhắc kỹ lưỡng và tự chịu trách nhiệm khi áp dụng các thông tin này.