Trên vùng đất nằm giữa Đại Tây Dương, Địa Trung Hải, sông Rhine và dãy Pyrenees, nước Pháp không xuất hiện trong một ngày. Nó được hình thành từng lớp, qua sự hoà trộn của các cộng đồng Celt, La Mã và German; qua những cuộc chiến giữa vua chúa; qua cách mạng, đế chế và thuộc địa; rồi cuối cùng trở thành một nền cộng hoà hiện đại. Lịch sử Pháp vì thế không phải một con đường thẳng dẫn đến tự do và dân chủ, mà là hành trình nhiều lần tiến lên, lùi lại và tự tái tạo.
Khi nước Pháp còn là xứ Gaul

Trước khi có tên gọi France, phần lớn vùng đất này được người La Mã gọi là Gaul. Cư dân của nó không phải một dân tộc thống nhất mà gồm nhiều cộng đồng Celt, Aquitani, Belgae và các nhóm khác. Từ năm 58 đến 51 trước Công nguyên (TCN), Julius Caesar tiến hành các cuộc chiến chinh phục Gaul. Thất bại của thủ lĩnh Vercingetorix tại Alesia năm 52 TCN trở thành biểu tượng nổi tiếng, nhưng quá trình La Mã hoá sau đó mới thực sự làm thay đổi vùng đất này.
Trong nhiều thế kỷ, đường sá, đô thị, luật pháp và tiếng Latin lan rộng. Tiếng Pháp sau này phát triển chủ yếu từ tiếng Latin bình dân, chứ không trực tiếp từ ngôn ngữ của người Frank. Khi Đế quốc Tây La Mã suy yếu vào thế kỷ 5, các nhóm German tiến vào Gaul, trong đó người Frank dần chiếm ưu thế.
Khoảng cuối thế kỷ 5, vua Clovis thống nhất nhiều nhóm Frank và cải sang Công giáo. Quyết định này giúp ông xây dựng quan hệ với giới giáo sĩ và tầng lớp Gallo-Roman (gốc La Mã bản địa hoá). Tuy vậy, vương quốc của Clovis chưa phải nước Pháp hiện đại — sau khi ông qua đời, lãnh thổ nhiều lần bị chia cắt giữa những người thừa kế.
Từ Charlemagne đến vương triều Capet

Dưới triều Carolingian, quyền lực của người Frank đạt đến đỉnh cao. Năm 800, Charlemagne được Giáo hoàng trao vương miện hoàng đế tại Rome. Đế chế của ông bao phủ phần lớn Tây và Trung Âu, nhưng sau khi ông qua đời, nó bị phân chia. Hiệp ước Verdun năm 843 tạo ra Vương quốc Tây Frank, thực thể dần trở thành nền tảng lãnh thổ của vương quốc Pháp.
Năm 987, Hugues Capet được chọn làm vua. Lúc đầu, quyền lực trực tiếp của ông chỉ tập trung quanh Paris và Orléans. Trong nhiều thế kỷ, các vua Capet từng bước mở rộng lãnh địa, xây dựng bộ máy hành chính và làm suy yếu những chư hầu quá mạnh. Chiến thắng của Philippe II tại Bouvines năm 1214 là một bước quan trọng trong quá trình củng cố vương quyền.
Từ năm 1337, tranh chấp kế vị và lãnh thổ với các vua Anh dẫn đến Chiến tranh Trăm năm. Dịch Cái chết Đen, nội chiến và những thất bại quân sự khiến nước Pháp nhiều lần đứng bên bờ tan rã. Năm 1429, Jeanne d'Arc xuất hiện tại Orléans, góp phần khôi phục tinh thần của phe Charles VII. Dù bị bắt và xử tử năm 1431, bà về sau trở thành một biểu tượng dân tộc. Đến năm 1453, Pháp giành lại gần như toàn bộ lãnh thổ do Anh kiểm soát, còn nhà vua có trong tay một bộ máy thuế khoá và quân đội mạnh hơn trước.
Tôn giáo, vương quyền và tham vọng đế quốc
Thế kỷ 16 đưa Pháp bước vào thời Phục hưng, nhưng cũng chứng kiến những cuộc chiến đẫm máu giữa Công giáo và Tin Lành Huguenot. Cuộc thảm sát Ngày lễ Thánh Bartholomew năm 1572 trở thành một trong những biểu tượng bi thảm của thời kỳ này. Khi Henri IV lên ngôi, Sắc lệnh Nantes năm 1598 trao cho người Huguenot một mức độ khoan dung tôn giáo, dù không tạo ra bình đẳng hoàn toàn.
Dưới thời Louis XIV (trị vì 1643-1715, được gọi là "Vua Mặt Trời"), vương quyền đạt đến đỉnh cao. Cung điện Versailles không chỉ là nơi ở xa hoa mà còn là công cụ chính trị, nơi giới quý tộc bị kéo vào đời sống triều đình và cách xa căn cứ quyền lực địa phương. Pháp trở thành cường quốc văn hoá và quân sự hàng đầu, đồng thời mở rộng thuộc địa và tham gia sâu vào thương mại nô lệ Đại Tây Dương. Những cuộc chiến liên tiếp đem lại danh tiếng nhưng cũng khiến ngân khố và dân chúng chịu gánh nặng lớn.
Năm 1789 và lời hứa chưa hoàn thành của tự do

Đến cuối thế kỷ 18, nhà nước Pháp rơi vào khủng hoảng tài chính. Cùng với sự lan toả của tư tưởng Khai sáng (Voltaire, Rousseau, Montesquieu) đặt câu hỏi về tính chính danh của quân chủ chuyên chế, hệ thống thuế bất bình đẳng khiến nhiều đặc quyền của quý tộc và giáo sĩ trở thành tâm điểm bất mãn, trong khi giá lương thực tăng làm đời sống dân nghèo thêm khó khăn.
Năm 1789, Louis XVI triệu tập Hội nghị Ba Đẳng cấp. Đại diện Đẳng cấp Thứ Ba tự tuyên bố là Quốc hội, còn ngày 14 tháng 7, người dân Paris đánh chiếm pháo đài Bastille. Cách mạng đã bắt đầu. Đặc quyền phong kiến bị bãi bỏ, Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền công bố những nguyên tắc "Tự do - Bình đẳng - Bác ái" có ảnh hưởng sâu rộng trên toàn thế giới.
Nhưng cách mạng nhanh chóng bị cuốn vào chiến tranh, tranh giành quyền lực và bạo lực. Nền quân chủ bị lật đổ, Louis XVI bị xử tử, còn phái Jacobin do Robespierre lãnh đạo phát động thời kỳ Khủng bố (1793-1794), đưa hàng vạn người lên máy chém hoặc tử vong trong ngục. Tại thuộc địa Saint-Domingue, những người bị nô lệ đứng lên đấu tranh, mở đường cho sự ra đời của Haiti năm 1804 — cho thấy những dân tộc thuộc địa cũng đòi hỏi các nguyên tắc tự do và bình đẳng phải được áp dụng cho chính họ.
Napoleon và thế kỷ của những cuộc đổi ngôi

Năm 1799, Napoleon Bonaparte giành quyền lực, rồi tự xưng hoàng đế năm 1804. Ông củng cố bộ máy nhà nước, cải tổ giáo dục và ban hành Bộ luật Dân sự (Bộ luật Napoleon) — ảnh hưởng đến hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia cho đến ngày nay. Nhưng ông cũng xây dựng chế độ độc đoán, khôi phục chế độ nô lệ tại thuộc địa và đưa châu Âu vào những cuộc chiến kéo dài. Tham vọng của Napoleon cuối cùng sụp đổ sau thất bại tại Nga (1812) và trận Waterloo (1815), Pháp trở lại chế độ quân chủ.
Thế kỷ 19 của Pháp giống như một con lắc: quân chủ, cách mạng, cộng hoà rồi đế chế. Cách mạng năm 1830 thay một vị vua bằng một vị vua khác. Cách mạng năm 1848 lập nên nền Cộng hoà thứ Hai và xác lập quyền bầu cử phổ thông cho nam giới, nhưng chỉ vài năm sau Louis-Napoléon Bonaparte trở thành Hoàng đế Napoléon III.
Thất bại trước Phổ năm 1870 làm Đế chế thứ Hai sụp đổ. Năm sau, Công xã Paris nổ ra trong sự phân cực bạo lực gay gắt giữa hai phía, kết thúc bằng cuộc đàn áp đẫm máu ("Tuần lễ đẫm máu") của chính quyền Versailles. Từ khủng hoảng ấy, nền Cộng hoà thứ Ba dần đứng vững. Giáo dục phổ cập, chủ nghĩa thế tục và bản sắc cộng hoà được củng cố, nhưng xã hội vẫn chia rẽ sâu sắc, thể hiện rõ trong vụ Dreyfus cuối thế kỷ 19, khi một sĩ quan Do Thái bị kết án oan giữa làn sóng bài Do Thái và tranh cãi về công lý.
Cùng thời gian đó, Pháp dựng nên một đế quốc thuộc địa rộng lớn tại châu Phi, Đông Nam Á và Thái Bình Dương — tại Việt Nam, quá trình xâm lược của Pháp bắt đầu từ năm 1858, dần hình thành Liên bang Đông Dương thuộc Pháp. Đế quốc mang lại nguyên liệu, thị trường và vị thế quốc tế, nhưng được xây dựng bằng chinh phục quân sự, phân biệt pháp lý và khai thác cư dân bản địa.
Hai cuộc chiến thế giới và cuộc đối diện với quá khứ

Trong Thế chiến thứ nhất, Pháp là một trong những chiến trường chính. Chiến thắng năm 1918 phải trả bằng tổn thất nhân mạng và vật chất khổng lồ, trong đó có sự tham gia của binh sĩ từ các thuộc địa.
Năm 1940, Đức Quốc xã đánh bại Pháp. Miền Bắc bị chiếm đóng, còn chính quyền Vichy ở miền Nam hợp tác với Đức và tham gia đàn áp người Do Thái. Song song với đó, tướng Charles de Gaulle lãnh đạo nước Pháp Tự do từ bên ngoài, còn nhiều mạng lưới kháng chiến hoạt động trong nước — lịch sử giai đoạn này vừa là câu chuyện của lòng dũng cảm, vừa là câu chuyện của sự hợp tác và trách nhiệm cần đối diện.
Từ giải thực đến nền Cộng hoà thứ Năm
Sau năm 1945, Pháp tái thiết kinh tế nhưng cố duy trì đế quốc thuộc địa. Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất kết thúc bằng thất bại tại Điện Biên Phủ năm 1954. Chiến tranh Algeria (1954-1962) tiếp tục đẩy nền Cộng hoà thứ Tư vào khủng hoảng. Năm 1958, De Gaulle trở lại quyền lực và thiết lập nền Cộng hoà thứ Năm với hệ thống bán tổng thống chế, tăng cường vai trò của tổng thống — mô hình chính trị Pháp vẫn duy trì cho đến ngày nay. Algeria giành độc lập năm 1962.
Trong những thập niên sau, Pháp trở thành một động lực chính của tiến trình hội nhập châu Âu, đồng thời duy trì lực lượng hạt nhân, ghế thường trực tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và ảnh hưởng đáng kể trên thế giới. Tuy nhiên, di sản thuộc địa, nhập cư, bất bình đẳng xã hội, tôn giáo, bản sắc dân tộc và quan hệ giữa quyền lực tổng thống với nghị viện vẫn tiếp tục tạo ra những cuộc tranh luận gay gắt.
Lịch sử nước Pháp vì vậy không chỉ là câu chuyện của lâu đài Versailles, ngục Bastille hay Khải Hoàn Môn. Đó là câu chuyện về một xã hội đã nhiều lần tuyên bố những lý tưởng phổ quát, rồi phải đấu tranh qua nhiều thế hệ để thu hẹp khoảng cách giữa lý tưởng ấy và thực tế.