Ngoài khơi phía đông lục địa châu Á là một quần đảo núi lửa thường xuyên phải đối mặt với động đất, bão tố và sự khan hiếm tài nguyên. Trên những hòn đảo ấy, Nhật Bản đã xây dựng một nền văn hoá vừa hấp thụ mạnh mẽ ảnh hưởng từ bên ngoài, vừa không ngừng biến đổi chúng theo cách riêng.
Lịch sử Nhật Bản thường được kể như câu chuyện về hai lần tái sinh: lần thứ nhất sau khi phương Tây buộc đất nước mở cửa vào thế kỷ 19, và lần thứ hai sau thất bại năm 1945. Nhưng giữa hai lần chuyển mình ấy còn có một chương đen tối, khi quốc gia từng lo sợ bị các đế quốc phương Tây khuất phục lại xây dựng một đế quốc của chính mình tại châu Á.
Từ huyền thoại Amaterasu đến nhà nước Yamato

Theo thần thoại được ghi lại trong Kojiki và Nihon Shoki, Thiên hoàng Jimmu là hậu duệ của nữ thần Mặt Trời Amaterasu và là vị Thiên hoàng đầu tiên của Nhật Bản. Câu chuyện ấy thuộc về truyền thống tôn giáo và ý thức chính trị, không phải một sự kiện đã được kiểm chứng bằng sử liệu đương thời. Khảo cổ học cho thấy từ khoảng thế kỷ 3, những ngôi mộ lớn hình lỗ khoá gọi là kofun bắt đầu xuất hiện, phản ánh sự hình thành của những liên minh quyền lực, trong đó triều đình Yamato dần chiếm ưu thế qua chiến tranh, hôn nhân và thu phục các cộng đồng địa phương.
Nhật Bản tiếp nhận chữ Hán, Phật giáo, Nho giáo và nhiều kỹ thuật quản trị từ Trung Hoa, phần lớn thông qua bán đảo Triều Tiên. Thời Nara (từ năm 710) và Heian (từ năm 794) chứng kiến sự phát triển của triều đình, Phật giáo, văn học và nghệ thuật. Giới quý tộc sáng tạo hệ chữ kana, giúp tiếng Nhật được thể hiện linh hoạt hơn. Tác phẩm Truyện Genji của Murasaki Shikibu, viết vào đầu thế kỷ 11, thường được xem là một trong những tiểu thuyết sớm nhất của thế giới.
Khi quyền lực rời khỏi cung điện
Trong khi văn hoá cung đình nở rộ ở Kyoto, các gia tộc võ sĩ tại địa phương ngày càng mạnh. Sau cuộc chiến giữa hai họ Taira và Minamoto, Minamoto no Yoritomo thiết lập chính quyền quân sự tại Kamakura vào cuối thế kỷ 12 và được phong Shogun năm 1192. Từ đây, Nhật Bản bước vào nhiều thế kỷ mà Thiên hoàng vẫn giữ địa vị thiêng liêng, còn phần lớn quyền lực chính trị và quân sự nằm trong tay Shogun, các lãnh chúa daimyō và tầng lớp Samurai.
Samurai thường được gắn với "Bushido", con đường của võ sĩ. Tuy nhiên, đây không phải một bộ quy tắc duy nhất được mọi Samurai tuân thủ qua mọi thời kỳ — hình ảnh Bushido thống nhất phần lớn được xây dựng và phổ biến về sau. Từ thế kỷ 15, quyền lực trung ương suy yếu, đưa Nhật Bản vào thời Chiến Quốc. Các lãnh chúa tranh giành lãnh thổ cho đến khi Oda Nobunaga, Toyotomi Hideyoshi và cuối cùng Tokugawa Ieyasu lần lượt hoàn thành công cuộc thống nhất.
Một đất nước được kiểm soát, nhưng không hoàn toàn khép kín

Sau chiến thắng tại Sekigahara năm 1600, Tokugawa Ieyasu được phong Shogun năm 1603 và đặt trung tâm quyền lực tại Edo (Tokyo ngày nay). Mạc phủ Tokugawa xây dựng một hệ thống kiểm soát các lãnh chúa chặt chẽ, buộc họ luân phiên cư trú tại Edo và để gia đình ở lại kinh thành như một bảo đảm chính trị. Từ thập niên 1630, Mạc phủ hạn chế Công giáo, cấm phần lớn người Nhật ra nước ngoài và kiểm soát nghiêm ngặt ngoại thương. Tuy nhiên, Nhật Bản không hoàn toàn tách biệt với thế giới: thương nhân Hà Lan và Trung Hoa giao dịch tại Nagasaki, quan hệ với Triều Tiên diễn ra qua phiên Tsushima, vương quốc Ryukyu kết nối với Trung Hoa.
Hai thế kỷ rưỡi hoà bình tạo điều kiện cho Edo, Osaka và Kyoto phát triển thành những đô thị lớn. Thương mại, giáo dục tư nhân, in ấn, sân khấu Kabuki và tranh ukiyo-e nở rộ. Chính xã hội năng động này đã chuẩn bị nhiều điều kiện cho cuộc chuyển đổi sau năm 1868.
Những "con tàu đen" và cuộc cải tổ Minh Trị


Năm 1853, hạm đội của Phó đề đốc Matthew Perry tiến vào vịnh Edo, yêu cầu Nhật Bản mở cảng. Trước sức mạnh pháo hạm của Hoa Kỳ, Mạc phủ ký Hiệp ước Kanagawa năm 1854; những hiệp ước tiếp theo trao cho các nước phương Tây nhiều đặc quyền và hạn chế quyền tự chủ thuế quan của Nhật. Sự nhượng bộ gây chia rẽ sâu sắc, dẫn đến việc Shogun cuối cùng, Tokugawa Yoshinobu, phải trao trả quyền lực cho triều đình vào cuối năm 1867 ("Đại chính phụng hoàn") để tránh một cuộc nội chiến toàn diện. Nhưng căng thẳng vẫn bùng nổ thành chiến tranh Boshin — năm 1868, liên minh các phiên Satsuma và Chōshū đánh bại tàn dư lực lượng Mạc phủ, tuyên bố khôi phục quyền lực của Thiên hoàng Minh Trị.
Cuộc Minh Trị Duy Tân không chỉ thay người cai trị. Chính quyền mới bãi bỏ các phiên phong kiến, xây dựng quân đội nghĩa vụ, cải cách thuế đất, phổ cập giáo dục và phát triển đường sắt, nhà máy, ngân hàng. Samurai mất đặc quyền truyền thống, trong khi một nhà nước tập trung theo mô hình phương Tây được hình thành. Hiến pháp năm 1889 lập ra nghị viện, nhưng quyền lực vẫn tập trung trong tay Thiên hoàng và giới tinh hoa cầm quyền. Nhật Bản hiện đại hoá để bảo vệ chủ quyền, nhưng rồi sử dụng chính sức mạnh mới ấy để mở rộng đế quốc.
Từ nỗi sợ bị xâm lược đến tham vọng đế quốc
Chiến thắng trước nhà Thanh năm 1895 đưa Đài Loan vào quyền kiểm soát của Nhật. Chiến thắng trước Nga năm 1905 làm cả thế giới kinh ngạc và củng cố ảnh hưởng của Nhật tại Triều Tiên — năm 1905, Nhật biến Triều Tiên thành xứ bảo hộ; năm 1910, chính thức sáp nhập bán đảo. Năm 1931, quân đội Nhật chiếm Mãn Châu và dựng nên Mãn Châu Quốc. Năm 1937, chiến tranh toàn diện với Trung Quốc bùng nổ. Sau khi chiếm Nam Kinh tháng 12/1937, quân Nhật tiến hành sát hại hàng loạt dân thường và tù binh, cưỡng hiếp cùng cướp phá trên quy mô lớn — số nạn nhân chính xác vẫn là đề tài tranh luận, nhưng các tài liệu của Toà án Quân sự Quốc tế vùng Viễn Đông ghi nhận hơn 200.000 người bị giết tại Nam Kinh và khu vực xung quanh trong những tuần đầu chiếm đóng.
Quân đội Nhật cũng tổ chức hệ thống "phụ nữ giải khuây" trên các vùng chiếm đóng. Nhiều phụ nữ từ Triều Tiên, Trung Quốc, Philippines, Đông Nam Á và cả Nhật Bản bị lừa gạt, cưỡng ép hoặc buộc phải phục vụ tình dục trong các cơ sở quân sự — quy mô chính xác còn tranh luận, nhưng trách nhiệm của quân đội Nhật đối với hệ thống này đã được xác lập bằng nhiều lời khai và tài liệu lịch sử.
Năm 1945 và sự kết thúc của đế quốc

Sau cuộc tấn công Trân Châu Cảng tháng 12/1941, Nhật Bản nhanh chóng chiếm nhiều vùng tại Đông Nam Á và Thái Bình Dương. Nhưng từ năm 1942, cán cân chiến tranh đảo chiều — hải quân Nhật bị tổn thất nặng, các thành phố bị không kích, nền kinh tế ngày càng thiếu nhiên liệu và lương thực. Ngày 6/8/1945, Hoa Kỳ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima; ba ngày sau, Nagasaki chịu số phận tương tự. Cùng ngày 9/8, Liên Xô mở cuộc tấn công lớn vào lực lượng Nhật ở Mãn Châu. Trước tổng hợp những thất bại quân sự, phong toả, bom nguyên tử và việc Liên Xô tham chiến, Thiên hoàng Hirohito can thiệp để chấp nhận Tuyên bố Potsdam. Nhật tuyên bố đầu hàng ngày 15/8 và ký văn kiện chính thức ngày 2/9/1945. Việc nhắc đến nhiều nguyên nhân không làm giảm sức tàn phá của bom nguyên tử — nó chỉ giúp tránh một câu chuyện quá đơn giản, trong đó toàn bộ quyết định đầu hàng được giải thích bằng hai vụ ném bom.
Từ quân phiệt đến nền dân chủ hậu chiến
Giai đoạn 1945-1952 thường được gọi là thời kỳ Đồng minh chiếm đóng, nhưng trên thực tế Hoa Kỳ giữ vai trò chi phối dưới quyền Tướng Douglas MacArthur. Nhật Bản bị giải giáp; một số lãnh đạo bị xét xử vì tội ác chiến tranh; cải cách ruộng đất làm suy yếu tầng lớp địa chủ; phụ nữ được trao quyền bầu cử. Hiến pháp năm 1947 xác định Thiên hoàng là biểu tượng của quốc gia, thiết lập chế độ nghị viện và cam kết các quyền dân sự; Điều 9 tuyên bố từ bỏ chiến tranh như một quyền chủ quyền. Tuy nhiên, trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, Nhật Bản về sau thành lập Lực lượng Phòng vệ và dựa vào liên minh an ninh với Hoa Kỳ. Trách nhiệm chính trị của Thiên hoàng Hirohito và quyết định của Hoa Kỳ giữ ông trên ngai vàng vẫn là vấn đề tranh luận đến nay.
Kỳ tích kinh tế không chỉ đến từ tinh thần dân tộc
Từ khoảng năm 1955 đến cú sốc dầu mỏ năm 1973, Nhật Bản tăng trưởng với tốc độ rất cao. Thành công ấy đến từ nhiều yếu tố: lực lượng lao động có trình độ, tỷ lệ tiết kiệm cao, nhập khẩu công nghệ, chính sách công nghiệp, nhu cầu từ Chiến tranh Triều Tiên, khả năng tiếp cận thị trường Hoa Kỳ và chi phí quốc phòng tương đối thấp nhờ liên minh Mỹ-Nhật. Toyota, Sony, Honda và Panasonic trở thành những thương hiệu toàn cầu. Nhưng thành công cũng đi kèm ô nhiễm công nghiệp, thời gian làm việc dài và áp lực xã hội. Sau khi bong bóng bất động sản và chứng khoán vỡ đầu thập niên 1990, Nhật bước vào thời kỳ tăng trưởng chậm thường được gọi là "những thập niên mất mát".
Nhật Bản hiện đại và một thử thách không có tiền lệ
Nhật Bản ngày nay vẫn là một trong những nền kinh tế công nghiệp và công nghệ quan trọng nhất thế giới, với thế mạnh về ô tô, thiết bị chính xác, robot và văn hoá đại chúng. Từ ngày 21/10/2025, Sanae Takaichi giữ chức thủ tướng và là người phụ nữ đầu tiên lãnh đạo chính phủ Nhật Bản; tính đến tháng 8/2026, bà vẫn giữ chức vụ này. Nhật Bản đồng thời đối mặt với dân số suy giảm, già hoá, thiếu lao động, nợ công cao và những tranh luận về nhập cư, quốc phòng cùng việc diễn giải quá khứ chiến tranh — cách Nhật Bản đối diện với quá khứ vẫn ảnh hưởng trực tiếp đến quan hệ với các nước láng giềng.
Từ những ngôi mộ kofun, các đô thị thời Edo, những đoàn tàu hơi nước thời Minh Trị đến tàu cao tốc và robot hiện đại, lịch sử Nhật Bản là hành trình liên tục tiếp nhận rồi biến đổi những ảnh hưởng từ bên ngoài. Đó là bài học sâu sắc nhất từ câu chuyện Nhật Bản: sức mạnh của một quốc gia không chỉ nằm ở khả năng đứng dậy sau thất bại, mà còn ở cách quốc gia ấy ghi nhớ trách nhiệm và nhìn nhận những người từng chịu tổn thương từ sức mạnh của mình.