Hãy tưởng tượng một vùng thảo nguyên mênh mông trải từ bờ Baltic lạnh giá đến tận bán đảo Kamchatka nhìn ra Thái Bình Dương. Trên vùng đất ấy, trong hơn một nghìn năm, đã có những công quốc trung cổ trỗi dậy rồi sụp đổ, những Sa hoàng dựng lên đế chế rộng lớn nhất hành tinh, một cuộc cách mạng làm rung chuyển cả thế kỷ 20, và cuối cùng là một quốc gia hiện đại vẫn đang định hình lại vị trí của mình trên bản đồ thế giới. Đó chính là câu chuyện của nước Nga.
Khởi nguồn từ Rus' Kyiv

Câu chuyện bắt đầu vào thế kỷ 9, khi những thương nhân và chiến binh người Varyag (Varangian) gốc Bắc Âu tìm đường xuôi theo các dòng sông lớn ở Đông Âu để buôn bán với Đế quốc Byzantine. Tại đây, họ gặp gỡ cư dân Đông Slav bản địa, và cùng nhau dựng nên một nhà nước có trung tâm tại Kyiv — Rus' Kyiv (còn gọi là Kyivan Rus', tên quen thuộc hơn trong tài liệu tiếng Việt trước đây là "Nga Kiev"). Vai trò chính xác của người Varyag trong việc lập nên nhà nước này — người khởi xướng hay chỉ là lực lượng được mời đến cai trị một cấu trúc xã hội Đông Slav đã sẵn có — vẫn là đề tài tranh luận lâu dài giữa các sử gia. Dù vậy, có một điều chắc chắn: đây không phải là "nước Nga" theo nghĩa hiện đại, mà là một di sản lịch sử chung mà cả người Nga, người Ukraine và người Belarus ngày nay đều xem là cội rễ của mình.
Năm 988 là một bước ngoặt: Đại công tước Vladimir quyết định cải sang Kitô giáo theo nghi lễ Byzantine (nhánh sau này trở thành Chính thống giáo Đông phương), kéo theo cả vùng đất vào quỹ đạo văn hoá, chữ viết và nghệ thuật của thế giới Đông Âu Chính thống sau này. Nhưng vinh quang ấy không kéo dài mãi. Đến giữa thế kỷ 13, những kỵ binh Mông Cổ tràn qua thảo nguyên, san phẳng Kyiv và nhiều thành phố khác, đẩy các công quốc Rus' vào cảnh phải triều cống và thần phục Kim Trướng hãn quốc suốt hơn hai thế kỷ.
Từ một công quốc nhỏ đến ngai vàng Sa hoàng

Trong bóng tối của ách thống trị ngoại bang ấy, một công quốc nhỏ bé mang tên Moskva bắt đầu âm thầm lớn mạnh. Các vương công Moskva khôn khéo vừa hợp tác, vừa từng bước thoát ly khỏi quyền lực của các hãn Mông Cổ, đồng thời thu phục dần các công quốc lân cận. Cuộc đối đầu tại sông Ugra năm 1480 được xem là dấu chấm hết cho quyền bá chủ của người Tatar-Mông Cổ đối với các vùng đất Nga.
Năm 1547, một nhân vật đầy tranh cãi bước lên vũ đài: Ivan IV, người mà lịch sử gọi là "Ivan Bạo chúa", trở thành Sa hoàng đầu tiên. Ông mở rộng lãnh thổ về phía Đông, nhưng cũng để lại một di sản đẫm máu bởi những cuộc đàn áp tàn khốc trong nước. Sau khi ông qua đời, đất nước rơi vào hỗn loạn — "Thời kỳ Rối loạn" — cho đến khi chàng trai 16 tuổi Mikhail Romanov được đưa lên ngôi năm 1613, mở ra một triều đại sẽ trị vì suốt hơn ba trăm năm sau đó.
Cửa sổ nhìn ra châu Âu

Cuối thế kỷ 17 - đầu thế kỷ 18, một vị Sa hoàng khác đổi thay hoàn toàn diện mạo nước Nga: Pyotr Đại đế. Ông từng cải trang thành thợ đóng tàu để đi học hỏi kỹ thuật ở Tây Âu (1697-1698, qua "Đại Phái bộ" — Grand Embassy), rồi trở về xây dựng một đội quân hiện đại, cải tổ bộ máy hành chính, và dựng nên thành phố Saint Petersburg giữa đầm lầy như một "cửa sổ nhìn ra châu Âu". Cái giá cho công cuộc hiện đại hoá ấy là thuế khoá nặng nề và nghĩa vụ quân sự đè lên vai người dân thường.
Nửa thế kỷ sau, Ekaterina Đại đế tiếp tục câu chuyện bành trướng, đưa biên giới Nga áp sát Biển Đen và tham gia phân chia Ba Lan cùng các cường quốc châu Âu. Bà say mê tư tưởng Khai sáng, bảo trợ nghệ thuật, nhưng dưới ánh hào quang ấy, chế độ nông nô — vốn trói buộc phần lớn dân số vào ruộng đất và địa chủ — vẫn không hề được nới lỏng.
Thế kỷ 19 mang đến cả vinh quang lẫn rạn nứt: Nga đẩy lùi đại quân Napoleon và trở thành một trong những cường quốc hàng đầu châu Âu, nhưng bên trong, sự lạc hậu và bất công xã hội ngày càng phơi bày rõ. Năm 1861, Sa hoàng Alexander II cuối cùng cũng xoá bỏ chế độ nông nô, song phần lớn nông dân vẫn nghèo khó, thiếu đất canh tác — một mầm mống bất mãn sẽ bùng nổ vài thập niên sau.
Năm 1917: hai cuộc cách mạng trong một năm

Chiến tranh thế giới thứ nhất trở thành giọt nước tràn ly. Đói kém, thất bại trên chiến trường và sự mục ruỗng của bộ máy Sa hoàng khiến Petrograd bùng nổ những cuộc biểu tình vào tháng 2 năm 1917, buộc Sa hoàng Nicholas II phải thoái vị. Nhưng Chính phủ Lâm thời lên thay không giải quyết được khủng hoảng, và chỉ tám tháng sau, Vladimir Lenin cùng Đảng Bolshevik đã lật đổ chính quyền này, dựng nên một nhà nước dựa trên các Xô viết công nông. Cuộc nội chiến tàn khốc sau đó cướp đi sinh mạng của hàng triệu người, trước khi Liên bang Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Xô viết chính thức ra đời năm 1922.
Từ những công xưởng đến vũ trụ

Dưới bàn tay sắt của Joseph Stalin, Liên Xô công nghiệp hoá với tốc độ chóng mặt — nhưng đằng sau những nhà máy khổng lồ là cái giá nhân mạng khủng khiếp từ tập thể hoá cưỡng bức, nạn đói và các cuộc thanh trừng chính trị. Rồi năm 1941, Đức Quốc xã bất ngờ tấn công, và trong bốn năm khốc liệt, Hồng quân Liên Xô đã trở thành lực lượng quyết định đánh bại phát xít trên Mặt trận phía Đông, dù phải đánh đổi bằng số người thiệt mạng nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác trong cuộc chiến.
Bước ra khỏi đống đổ nát của chiến tranh, Liên Xô vươn mình thành siêu cường, phóng vệ tinh Sputnik năm 1957 và đưa Yuri Gagarin bay vào vũ trụ năm 1961 — những khoảnh khắc khiến cả thế giới phải ngước nhìn, mở ra thời kỳ đối đầu Chiến tranh Lạnh với Hoa Kỳ trên gần như mọi mặt trận.
Một đế chế tan biến, một nước Nga mới ra đời
Nhưng đến thập niên 1980, cỗ máy khổng lồ ấy đã kiệt sức. Mikhail Gorbachev cố gắng cứu vãn bằng cải tổ (Perestroika) và công khai (Glasnost), song những cải cách nửa vời chỉ càng làm lộ rõ các vết nứt: kinh tế trì trệ vốn đã lao đao thêm bởi giá dầu mỏ thế giới sụt giảm mạnh trong thập niên 1980 (nguồn thu ngoại tệ chủ lực của Liên Xô), gánh nặng quân sự, và làn sóng đòi độc lập trỗi dậy ở khắp các nước cộng hoà. Cuối năm 1991, Liên Xô chính thức tan rã thành 15 quốc gia độc lập.
Liên bang Nga bước ra từ đống tro tàn ấy với một thập niên 1990 đầy chao đảo — lạm phát phi mã, kinh tế suy sụp. Rồi Vladimir Putin xuất hiện, dần tập trung quyền lực, đưa nước Nga trở lại vũ đài quốc tế nhờ nguồn năng lượng dồi dào. Ông tái đắc cử nhiệm kỳ thứ năm vào tháng 3 năm 2024.
Nhưng câu chuyện nước Nga vẫn chưa khép lại một cách êm đẹp. Năm 2014, Nga sáp nhập Crimea trong sự phản đối của phần lớn cộng đồng quốc tế; và từ ngày 24/2/2022, cuộc chiến toàn diện với Ukraine đã kéo dài nhiều năm và vẫn đang tiếp diễn tính đến giữa năm 2026, kéo theo những căng thẳng địa chính trị chưa có lời giải.