Lịch sử

Tóm tắt lịch sử của Mông Cổ

Nhắc đến Mông Cổ, phần lớn mọi người nghĩ ngay đến Thành Cát Tư Hãn, những đoàn kỵ binh phi nước đại trên thảo nguyên và một đế quốc từng trải dài từ Thái Bình Dương đến châu Âu. Đó là chương nổi bật nhất trong lịch sử Mông Cổ, nhưng không phải toàn bộ câu chuyện.

Đế quốc Mông Cổ thế kỷ XIII cũng không đồng nhất với nước Mông Cổ ngày nay. Đó là một cấu trúc đa dân tộc gồm người Mông Cổ, Turk, Trung Quốc, Ba Tư, Slav và nhiều cộng đồng khác, còn quốc gia Mông Cổ hiện đại chỉ chiếm một phần nhỏ trong không gian lịch sử rộng lớn ấy — phần còn lại của các dân tộc Mongolic hiện nằm ở Nội Mông (Trung Quốc) và một số vùng của Nga. Trước khi trở thành đế quốc, thảo nguyên Mông Cổ đã là trung tâm của nhiều liên minh du mục; sau khi đế quốc tan rã, người Mông Cổ trải qua nhiều thế kỷ phân chia, phục hưng Phật giáo Tây Tạng, sống dưới quyền nhà Thanh, giành lại độc lập, xây dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa và cuối cùng chuyển sang dân chủ vào năm 1990.

Thảo nguyên không phải một vùng đất trống

Địa hình Mông Cổ gồm thảo nguyên, núi, bán hoang mạc và sa mạc Gobi. Khí hậu lục địa khắc nghiệt tạo ra mùa đông rất lạnh, mùa hè ngắn và lượng mưa thất thường — trong điều kiện đó, chăn nuôi du mục là cách thích nghi hiệu quả hơn canh tác cố định ở phần lớn lãnh thổ. Các gia đình chăn nuôi di chuyển theo mùa cùng ngựa, cừu, dê, bò, yak và lạc đà, sống trong ngôi nhà tròn có thể tháo lắp mà người Mông Cổ gọi là ger, thế giới bên ngoài quen gọi là yurt.

Một chiếc ger truyền thống dựng trên thảo nguyên Mông Cổ
Ger — nhà tròn du mục truyền thống — trên thảo nguyên gần Mandalgovi, Mông Cổ — Ảnh: Mark Fischer (CC BY-SA 2.0)

Thảo nguyên cũng không phải một thế giới tách biệt, mà là hành lang nối miền Bắc Trung Quốc, Siberia và Trung Á, nơi người du mục đổi ngựa, gia súc, lông thú lấy ngũ cốc, lụa và hàng thủ công — khi thương mại thuận lợi hai thế giới hợp tác, khi đổ vỡ thì xung đột nổ ra. Vì vậy, lịch sử thảo nguyên không nên chỉ được kể như cuộc chiến giữa "những kẻ man rợ du mục" và "các nền văn minh định cư".

Từ nhiều thế kỷ trước Thành Cát Tư Hãn, vùng đất này đã chứng kiến nhiều liên minh và đế chế du mục nối tiếp nhau: sớm nhất là Hung Nô (Xiongnu), củng cố dưới quyền Mặc Đốn Thiền Vu khoảng năm 209 TCN, trở thành đối thủ lớn của nhà Hán — vừa chiến tranh vừa thông hôn, dù việc Hung Nô có phải tổ tiên trực tiếp của người Hung ở châu Âu hay không vẫn gây tranh cãi giữa các sử gia. Sau nhiều liên minh trung gian khác, người Khiết Đan — nói ngôn ngữ có quan hệ với nhóm Mongolic — lập nhà Liêu, kiểm soát Mông Cổ và miền Bắc Trung Quốc từ thế kỷ X đến đầu thế kỷ XII. Những đế chế này để lại các mô hình quân sự và tổ chức liên minh mà người Mông Cổ về sau kế thừa: Thành Cát Tư Hãn không xuất hiện từ một khoảng trống lịch sử.

Temujin và sự trỗi dậy của Thành Cát Tư Hãn

Chân dung Thành Cát Tư Hãn từ một tập tranh chân dung hoàng đế nhà Nguyên
Chân dung Thành Cát Tư Hãn, tranh lụa từ tập chân dung hoàng đế nhà Nguyên, thế kỷ XIV — Ảnh: Khuyết danh (họa sĩ triều Nguyên), National Palace Museum, Đài Bắc (Public Domain)

Thành Cát Tư Hãn có tên khai sinh là Temujin, có lẽ sinh khoảng năm 1162, dù ngày tháng chính xác vẫn còn tranh luận. Cha ông, một thủ lĩnh dòng Borjigin, bị đầu độc khi ông còn nhỏ; gia đình bị liên minh cũ bỏ rơi và sống trong cảnh khó khăn. Các nguồn về thời trẻ của ông, đặc biệt là Bí sử Mông Cổ, pha trộn ký ức lịch sử với truyền thuyết và mục đích chính trị, nên không phải mọi chi tiết đều kiểm chứng được độc lập. Temujin dần xây dựng liên minh qua quan hệ gia đình, kết nghĩa, hôn nhân, chiến tranh và khả năng thu hút người trung thành, cạnh tranh với nhiều thủ lĩnh — trong đó có người bạn rồi trở thành đối thủ, Jamukha. Một điểm đáng chú ý trong cách ông tổ chức lực lượng là giảm bớt sự phụ thuộc tuyệt đối vào huyết thống: người trung thành, có năng lực có thể được trao vị trí cao dù không thuộc tầng lớp quý tộc lớn — dù gọi đây là "trọng dụng nhân tài" theo nghĩa hiện đại là phóng đại, vì dòng dõi và quan hệ cá nhân vẫn đóng vai trò rất lớn.

Năm 1206, sau khi đánh bại phần lớn đối thủ, Temujin được một hội nghị quý tộc (kurultai) tôn làm Thành Cát Tư Hãn — thường hiểu là vị hãn có quyền lực phổ quát. Sự kiện này đánh dấu sự ra đời của một nhà nước Mông Cổ thống nhất và khởi đầu của Đế quốc Mông Cổ.

Một quân đội thảo nguyên được tổ chức chặt chẽ

Quân đội Mông Cổ thường bị hình dung như "đám kỵ binh du mục", nhưng thực tế được tổ chức rất kỷ luật theo hệ thống thập phân — các đơn vị 10, 100, 1.000 và 10.000 người, giúp phá vỡ cấu trúc bộ lạc cũ và đặt binh sĩ dưới một hệ thống chỉ huy rộng hơn. Mỗi chiến binh có nhiều ngựa để thay đổi, duy trì tốc độ mà bộ binh khó theo kịp; cung phức hợp bắn từ lưng ngựa có sức mạnh đáng kể, còn chiến thuật giả vờ rút lui kéo đối phương ra khỏi đội hình phòng thủ. Nhưng thành công không chỉ đến từ kỹ năng cưỡi ngựa: quân Mông Cổ dùng trinh sát, gián điệp, tuyên truyền tâm lý, kế hoạch phối hợp nhiều cánh quân, và khi gặp thành trì kiên cố thì tuyển dụng hoặc cưỡng ép kỹ sư Trung Quốc, Ba Tư, Trung Á chế tạo máy công thành.

Họ thường cho đối phương lựa chọn đầu hàng để đổi lấy sự bảo toàn tương đối, nhưng thành phố chống cự có thể chịu thảm sát, phá hủy và nô dịch quy mô lớn — danh tiếng khủng khiếp ấy trở thành một công cụ chiến tranh tâm lý khiến nhiều đối thủ đầu hàng trước khi giao chiến. Sẽ không chính xác nếu chỉ ca ngợi một đội quân sáng tạo, kỷ luật mà bỏ qua mức độ tàn phá, nhưng cũng không chính xác nếu xem đó chỉ là lực lượng phá hủy mà không có năng lực tổ chức và thích nghi.

Đế quốc trải dài từ Thái Bình Dương đến sông Danube

Bản đồ Đế quốc Mông Cổ ở thời điểm mở rộng lớn nhất, năm 1279
Đế quốc Mông Cổ ở thời điểm mở rộng lớn nhất, năm 1279 — Ảnh: Ali Zifan (CC BY-SA 4.0)

Sau năm 1206, Thành Cát Tư Hãn mở rộng quyền lực sang Tây Hạ và nhà Kim ở miền Bắc Trung Quốc. Một tranh chấp với Đế chế Khwarazm ở Trung Á dẫn đến chiến dịch chinh phục lớn về phía tây: các thành phố như Bukhara, Samarkand, Urgench thất thủ với thiệt hại dân số và hạ tầng nghiêm trọng, quân Mông Cổ tiếp tục tiến qua Iran, Kavkaz đến thảo nguyên phía Bắc Biển Đen. Khi ông qua đời năm 1227, đế quốc tiếp tục mở rộng dưới các con cháu: dưới thời Ögedei, quân Mông Cổ đánh bại hoàn toàn nhà Kim và tiến sâu vào Nga, Đông Âu — Kiev thất thủ năm 1240, Ba Lan và Hungary bị đánh bại năm 1241. Ở Trung Đông, quân của Hulagu chiếm Baghdad năm 1258, chấm dứt quyền lực chính trị của khalip Abbas tại đây. Ở phía đông, việc chinh phục Trung Quốc kéo dài nhiều thập niên và chỉ hoàn tất dưới thời Hốt Tất Liệt. Đến cuối thế kỷ XIII, lãnh thổ do các dòng họ Mông Cổ kiểm soát trải dài từ Thái Bình Dương đến sông Danube và vịnh Ba Tư — đế quốc đất liền liền mạch lớn nhất lịch sử. Dù vậy, "Đế quốc Mông Cổ" chưa bao giờ là một quốc gia đồng nhất với bộ máy quản trị giống nhau ở mọi nơi, mà là tập hợp nhiều lãnh thổ khác biệt gắn kết bằng quyền lực quân sự, quan hệ dòng tộc, triều cống và quyền tối cao trên danh nghĩa của đại hãn.

Phá hủy và kết nối: hai mặt của Pax Mongolica

Các cuộc chinh phục gây thiệt hại khổng lồ: nhiều thành phố ở Trung Á, Iran, Trung Quốc và Đông Âu bị phá hủy, cư dân bị giết, bắt làm nô lệ hoặc buộc di chuyển. Con số thương vong trong các nguồn trung đại thường bị phóng đại rất nhiều so với những gì dân số và hạ tầng nông nghiệp thời đó có thể đáp ứng, nhưng quy mô bạo lực là điều không thể phủ nhận.

Đồng thời, sau khi thiết lập quyền lực, các hãn Mông Cổ có lợi ích trong việc khôi phục thuế, thương mại và sản xuất, dùng quan lại Trung Quốc, thương nhân Hồi giáo, thư ký Uyghur, kỹ sư Ba Tư và nhiều chuyên gia khác để quản lý đế quốc. Hệ thống trạm ngựa yam — với thẻ bài cho phép sứ giả được ưu tiên đổi ngựa tại mỗi trạm — giúp thông tin di chuyển nhanh trên khoảng cách lớn, có thể đạt 200-300 km một ngày, tốc độ khiến Marco Polo phải kinh ngạc ghi lại khi phục vụ triều đình Hốt Tất Liệt. Trong những giai đoạn ổn định, thương nhân, nhà truyền giáo, nghệ nhân và học giả di chuyển tương đối thuận lợi giữa Đông Á, Trung Á, Trung Đông và châu Âu, mang theo kỹ thuật quân sự, thuốc súng, giấy, y học, thiên văn học và nghệ thuật.

Nhưng sự kết nối cũng có thể giúp dịch bệnh di chuyển. Nghiên cứu ADN cổ đại công bố trên tạp chí Nature năm 2022 xác định một đợt dịch tại thung lũng Chu, chân dãy Thiên Sơn (nay thuộc Kyrgyzstan) vào các năm 1338-1339 — nơi bia mộ ghi nguyên nhân tử vong là "dịch bệnh" — mang chủng vi khuẩn gần với tổ tiên trực tiếp của Cái Chết Đen bùng phát ở châu Âu một thập niên sau, đúng tại một điểm nút của mạng lưới thương mại Mông Cổ. Vì vậy, khái niệm Pax Mongolica — "hòa bình Mông Cổ" — cần được hiểu thận trọng: đế quốc tạo điều kiện cho trao đổi trên phạm vi rộng, nhưng thứ hòa bình ấy được xây trên nền những cuộc chinh phục cực kỳ bạo lực, không diễn ra đồng đều ở mọi nơi.

Từ một đế quốc thành bốn hãn quốc, và nhà Nguyên tại Trung Quốc

Thành Cát Tư Hãn chia quyền lợi trong đế quốc cho các con nhưng vẫn duy trì khái niệm một đại hãn đứng đầu. Sau khi ông mất, tranh chấp kế vị ngày càng khó giải quyết vì các nhánh hoàng tộc có lợi ích riêng; cái chết của Mongke Khan năm 1259 không có người kế vị rõ ràng dẫn đến nội chiến giữa các hoàng tử. Đến cuối thế kỷ XIII, đế quốc trên thực tế phân thành bốn khối: Golden Horde ở Nga và thảo nguyên phía tây, hãn quốc Chagatai ở Trung Á, hãn quốc Ilkhan ở Iran-Iraq, và nhà Nguyên ở Trung Quốc. Các hãn quốc vẫn chia sẻ di sản gia tộc, đôi khi trao đổi sứ giả và hàng hóa nhưng cũng giao chiến với nhau, rồi dần hòa nhập vào xã hội mình cai trị — các nhà cai trị phía tây theo Hồi giáo, nhà Nguyên dùng hành chính kiểu Trung Quốc, các dòng họ Trung Á tiếp nhận văn hóa Turk. Đế quốc không đơn giản "sụp đổ" rồi biến mất, mà phân mảnh và biến đổi thành nhiều nhà nước, để lại ảnh hưởng lâu dài tại Nga, Trung Á, Iran, Trung Quốc và cả Nam Á.

Hốt Tất Liệt, cháu của Thành Cát Tư Hãn, tuyên bố lập nhà Nguyên năm 1271, hoàn tất chinh phục Nam Tống năm 1279, chuyển trung tâm quyền lực đến Khanbaliq — Bắc Kinh ngày nay — và dùng nhiều yếu tố hành chính Trung Quốc: xây hệ thống thuế khóa, sửa Đại Vận Hà, thúc đẩy giao thương khiến thương nhân và du khách từ Trung Á, Trung Đông, châu Âu đổ về. Nhưng người Mông Cổ không hoàn toàn hòa nhập vào xã hội Trung Quốc; hệ thống phân biệt địa vị, gánh nặng thuế, thiên tai, bất ổn tiền tệ và các cuộc nổi dậy dần làm suy yếu triều đại. Năm 1368, quân nhà Minh chiếm Bắc Kinh, chấm dứt quyền cai trị của nhà Nguyên tại Trung Quốc — nhưng triều đình Mông Cổ chỉ rút về thảo nguyên và tiếp tục tồn tại dưới hình thức thường gọi là Bắc Nguyên, chứ người Mông Cổ không hề biến mất khỏi lịch sử.

Trở lại thảo nguyên: Phật giáo Tây Tạng và quyền lực nhà Thanh

Sau khi rút khỏi Trung Quốc, các dòng họ Mông Cổ tiếp tục tranh giành danh hiệu đại hãn, quyền lực phân tán giữa các bộ tộc phía đông và người Oirat ở phía tây, khiến thảo nguyên dễ chịu ảnh hưởng từ nhà Minh rồi người Mãn Châu. Thế kỷ XVI, Altan Khan xây dựng quyền lực ở vùng Tümed và thiết lập quan hệ với Phật giáo Tây Tạng, trao danh hiệu Dalai Lama cho Sonam Gyatso (danh hiệu sau đó áp dụng ngược cho hai vị tiền nhiệm). Từ đó, Phật giáo Tây Tạng — đặc biệt phái Gelug — lan rộng và trở thành lực lượng văn hóa lớn: các tu viện đảm nhiệm cả giáo dục, y học, nghệ thuật và quản lý tài sản, đến mức thế kỷ XIX một tỷ lệ đáng kể nam giới Mông Cổ trở thành tăng sĩ, dù tín ngưỡng shaman vẫn song song tồn tại.

Người Mãn Châu nổi lên ở đông bắc, lập nhà Thanh. Các nhóm Mông Cổ phía nam — nay phần lớn thuộc Nội Mông — quy phục từ năm 1636, còn người Khalkha ở Ngoại Mông quy phục năm 1691 khi bị đe dọa bởi người Dzungar. Nhà Thanh không cai trị Mông Cổ như một tỉnh thông thường: triều đình dùng hệ thống liên minh với quý tộc Mông Cổ, chia lãnh thổ thành các banner và league, hạn chế di cư của người Hán vào thảo nguyên — chính sách kiểm soát các lực lượng Mông Cổ và ngăn một liên minh thảo nguyên mới hình thành, dù quý tộc và tu viện vẫn giữ đặc quyền trong khi người chăn nuôi chịu thuế nặng nề. Đây là một đế chế đa dân tộc do người Mãn Châu lãnh đạo, gồm Mãn Châu, Trung Quốc người Hán, Mông Cổ, Tây Tạng và Tân Cương, nên nhìn giai đoạn này chỉ như "Trung Quốc chiếm Mông Cổ" sẽ bỏ qua cấu trúc phức tạp ấy. Sang thế kỷ XIX, quyền lực nhà Thanh suy yếu, thương nhân Trung Quốc mở rộng cho vay buôn bán, còn Đế quốc Nga gia tăng ảnh hưởng ở phía bắc — Mông Cổ trở thành vùng đệm giữa hai đế quốc lớn.

Độc lập năm 1911, cách mạng 1921 và quỹ đạo Liên Xô

Năm 1911, Cách mạng Tân Hợi lật đổ nhà Thanh. Giới quý tộc và tăng lữ Ngoại Mông tận dụng thời cơ tuyên bố độc lập, đưa Bogd Khan — lãnh đạo cao nhất của Phật giáo Tây Tạng tại Mông Cổ — lên làm nguyên thủ, nhưng Nội Mông vẫn thuộc Trung Hoa Dân Quốc, còn Nga chỉ ủng hộ quyền tự trị của Ngoại Mông chứ không ủng hộ một quốc gia Mông Cổ độc lập hoàn toàn — Hiệp định Kyakhta năm 1915 xác lập Ngoại Mông là khu tự trị nhưng vẫn dưới quyền tối cao trên danh nghĩa của Trung Quốc. Quân Trung Hoa Dân Quốc tiến vào và hủy bỏ quyền tự trị năm 1919, rồi đến lượt quân Bạch vệ Nga của Nam tước Ungern-Sternberg chiếm Khüree (tên cũ của Ulaanbaatar) năm 1920. Các nhà cách mạng như Damdin Sükhbaatar và Khorloogiin Choibalsan lập tổ chức chính trị giành lại độc lập, và với sự hỗ trợ của Hồng quân Nga, đánh bại lực lượng Ungern-Sternberg năm 1921. Chế độ quân chủ được giữ trên danh nghĩa đến khi Bogd Khan qua đời năm 1924, sau đó Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ được tuyên bố, thủ đô đổi tên thành Ulaanbaatar ("Anh hùng Đỏ") — Mông Cổ trở thành quốc gia xã hội chủ nghĩa thứ hai thế giới sau Liên Xô. Nhưng độc lập ấy đi cùng sự phụ thuộc rất lớn vào Moskva, vốn quyết định chính trị, kinh tế, quân sự và đối ngoại của đất nước, trong khi Trung Quốc thời gian dài không chính thức từ bỏ yêu sách với Ngoại Mông. Thập niên 1930, Choibalsan xây dựng chế độ độc tài theo mô hình Stalin: các cuộc thanh trừng nhắm vào giới quý tộc, trí thức, đối thủ trong đảng và đặc biệt là tăng sĩ Phật giáo, khiến khoảng 18.000 tăng sĩ bị hành quyết và hơn 700 tu viện bị phá hủy hoặc đóng cửa chỉ trong vài năm — gần như xóa sổ định chế Phật giáo có tổ chức ở Mông Cổ.

Năm 1939, quân Nhật Bản và lực lượng Mãn Châu Quốc đụng độ với quân Mông Cổ, Liên Xô tại Khalkhin Gol gần biên giới phía đông; quân Liên Xô dưới quyền Georgy Zhukov cùng lực lượng Mông Cổ giành chiến thắng, góp phần khiến Nhật Bản thận trọng hơn với việc mở rộng lên phía bắc và chuyển trọng tâm xuống Đông Nam Á, Thái Bình Dương. Trong Thế chiến II, Mông Cổ hỗ trợ Liên Xô bằng ngựa, len, thực phẩm; tháng 8/1945, quân Mông Cổ cùng Liên Xô tham chiến chống Nhật tại Mãn Châu. Một cuộc trưng cầu dân ý năm 1945 cho kết quả gần như tuyệt đối ủng hộ độc lập, và Trung Hoa Dân Quốc công nhận nền độc lập của Mông Cổ năm 1946 — nói cách khác, Mông Cổ tuyên bố độc lập năm 1911, củng cố trên thực tế năm 1921, nhưng chỉ đạt công nhận quốc tế rộng hơn sau năm 1945.

Sau chiến tranh, Mông Cổ phát triển theo mô hình kinh tế kế hoạch hóa với sự hỗ trợ lớn của Liên Xô: giáo dục, y tế, giao thông được mở rộng, tỷ lệ biết chữ tăng mạnh, phụ nữ tham gia rộng rãi hơn vào lao động, còn Ulaanbaatar phát triển từ trung tâm tôn giáo thành thành phố công nghiệp. Chính quyền thúc đẩy tập thể hóa chăn nuôi, dù đời sống du mục vẫn tiếp tục trong khuôn khổ hợp tác xã; đấu vật, đua ngựa và lễ hội Naadam được khuyến khích như bản sắc dân tộc xã hội chủ nghĩa, trong khi tôn giáo bị hạn chế nghiêm ngặt và ký ức về Thành Cát Tư Hãn từng bị xem là chủ nghĩa dân tộc gây khó chịu cho Liên Xô. Thành tựu giáo dục, y tế, hạ tầng là có thật, nhưng cái giá là thiếu tự do chính trị, kinh tế phụ thuộc nặng và nhiều phần lịch sử bị kiểm duyệt.

Cách mạng dân chủ 1990 và cái giá của kinh tế thị trường

Cuối thập niên 1980, glasnost và perestroika ở Liên Xô mở đường cho các ý tưởng cải cách lan đến Mông Cổ. Giới trẻ, sinh viên, nhà báo và trí thức bắt đầu đòi tự do ngôn luận, bầu cử đa đảng và cải cách kinh tế; từ cuối 1989 đến đầu 1990, biểu tình diễn ra khắp Ulaanbaatar, đỉnh điểm là cuộc tuyệt thực tại quảng trường trung tâm tháng 3/1990. Ban lãnh đạo đảng cầm quyền cuối cùng từ chức mà không có đàn áp quân sự quy mô lớn — một cuộc chuyển đổi tương đối hòa bình, dù Đảng Nhân dân Cách mạng Mông Cổ vẫn giữ ảnh hưởng và tiếp tục cạnh tranh chính trị sau đó. Hiến pháp mới, có hiệu lực từ 12/2/1992, xác lập Mông Cổ là nước cộng hòa độc lập có chủ quyền, đặt dân chủ, công lý, tự do và pháp quyền làm nguyên tắc cơ bản.

Nhưng khi Liên Xô tan rã, viện trợ và thị trường truyền thống gần như biến mất trong thời gian ngắn: nhà máy thiếu nguyên liệu, lạm phát tăng, phân phối hàng hóa khủng hoảng. Chính phủ tư nhân hóa tài sản và đàn gia súc; một số gia đình quay lại chăn nuôi để sinh tồn, nhưng không phải ai cũng đủ kinh nghiệm hay đồng cỏ để chống chọi khí hậu khắc nghiệt. Những đợt dzud — mùa đông cực đoan sau một mùa hè hạn hán, khiến gia súc chết hàng loạt vì đói và rét — đẩy nhiều gia đình mất đàn gia súc phải chuyển đến ven Ulaanbaatar, tạo nên các khu ger rộng lớn quanh thủ đô. Chuyển đổi sang kinh tế thị trường đem lại tự do kinh doanh và kết nối quốc tế, nhưng cũng làm bất bình đẳng tăng và khiến nhiều người mất các bảo đảm xã hội từng có dưới chế độ cũ.

Mông Cổ sở hữu trữ lượng lớn than, đồng, vàng; khai khoáng trở thành động lực kinh tế quan trọng, thu hút đầu tư nước ngoài, nhưng một nền kinh tế dựa mạnh vào tài nguyên dễ bị ảnh hưởng bởi giá hàng hóa thế giới và nhu cầu từ Trung Quốc, còn các dự án mỏ lớn đặt câu hỏi ai thực sự hưởng lợi và tạo áp lực lên nguồn nước, đồng cỏ trong một đất nước khô hạn. Ulaanbaatar phát triển nhanh nhưng đối mặt ùn tắc, thiếu hạ tầng và ô nhiễm không khí nghiêm trọng vào mùa đông, khi các hộ dân khu ger đốt than để sưởi trong nhiệt độ xuống rất thấp — nghịch lý của một đất nước tài nguyên lớn, dân số ít, nhưng vẫn khó biến sự giàu có dưới lòng đất thành chất lượng sống ổn định cho toàn xã hội.

Chính sách "láng giềng thứ ba" giữa hai cường quốc

Quảng trường Sükhbaatar ở Ulaanbaatar với Cung Chính phủ và các tòa nhà hiện đại
Quảng trường Sükhbaatar, Ulaanbaatar, với Cung Chính phủ Mông Cổ phía sau — Ảnh: Dan Nevill (CC BY 2.0)

Mông Cổ nằm giữa Nga và Trung Quốc, không có đường ra biển và không giáp bất kỳ quốc gia nào khác — vị trí khiến đối ngoại luôn là bài toán cân bằng. Trung Quốc là thị trường xuất khẩu chủ yếu, chiếm khoảng chín phần mười lượng hàng xuất khẩu, chủ yếu là than đá và khoáng sản; Nga vẫn giữ vai trò gần như độc quyền về nhiên liệu, cung cấp trên 90% sản phẩm dầu khí nhập khẩu của Mông Cổ. Sự phụ thuộc vào hai láng giềng khổng lồ là thực tế địa lý khó thay đổi — thể hiện rõ vào tháng 9/2024, khi Tổng thống Nga Vladimir Putin thăm Ulaanbaatar và Mông Cổ, dù là thành viên Tòa án Hình sự Quốc tế, đã không thực thi lệnh bắt giữ ông theo nghĩa vụ của Quy chế Rome — một minh chứng cho việc trở thành nền dân chủ là một chuyện, còn sinh tồn giữa hai siêu cường lại là bài toán khác.

Để mở rộng không gian ngoại giao, Mông Cổ theo đuổi chính sách "láng giềng thứ ba", phát triển quan hệ với Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Liên minh châu Âu và các đối tác khác — không nhằm thay thế Nga hay Trung Quốc, mà để giảm mức lệ thuộc quá lớn vào bất kỳ cường quốc nào. Về đối nội, nền dân chủ đa đảng vẫn vận hành và tự điều chỉnh: một cuộc cải cách hiến pháp năm 2023 mở rộng Quốc hội (Đại Khural Nhà nước) từ 76 lên 126 ghế, và trong cuộc bầu cử tháng 6/2024, đảng cầm quyền lần đầu mất thế đa số áp đảo, phải lập chính phủ liên minh với các đảng đối lập.

Nếu phải tóm tắt lịch sử Mông Cổ trong một ý, có thể nói đây là câu chuyện của một xã hội thảo nguyên nhiều lần xây dựng quyền lực vượt xa quy mô dân số của mình, nhưng cũng nhiều lần phải thích nghi với các đế quốc và cường quốc lớn hơn xung quanh. Đế quốc Mông Cổ vừa kết nối các tuyến thương mại và thúc đẩy trao đổi kỹ thuật, vừa thực hiện những cuộc chinh phục gây tàn phá khổng lồ — chỉ nhìn một trong hai mặt đều khiến lịch sử trở nên méo mó. Sau thời đế quốc, người Mông Cổ không biến mất: họ tiếp tục xây dựng liên minh, phát triển Phật giáo, sống dưới quyền nhà Thanh, rồi bước vào thế kỷ XX với độc lập nhưng cũng với quỹ đạo Liên Xô, và cuối cùng là cuộc cách mạng dân chủ năm 1990 không tự động tạo ra thịnh vượng đồng đều. Ngày nay, Thành Cát Tư Hãn xuất hiện trên tiền tệ, tượng đài và sân bay — với người Mông Cổ, ông không chỉ là nhà chinh phục mà còn là người thống nhất các bộ tộc và đặt nền móng nhà nước. Nhưng bản sắc Mông Cổ hiện đại còn rộng hơn một nhân vật lịch sử: nó nằm trong chiếc ger giữa thảo nguyên, lễ hội Naadam, Phật giáo được phục hồi, ký ức về thời xã hội chủ nghĩa, và nỗ lực duy trì một nền dân chủ độc lập giữa hai cường quốc khổng lồ.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ từ hệ thống AI của Anthropic (Claude), Microsoft (Copilot) và Google (Gemini). Do giới hạn công nghệ, thông tin trong bài có thể tồn tại sai lệch ngoài tầm kiểm soát dù đã qua kiểm duyệt. Người đọc nên cân nhắc kỹ lưỡng và tự chịu trách nhiệm khi áp dụng các thông tin này.