Lịch sử

Tóm tắt lịch sử của Malaysia

Malaysia là một quốc gia bị chia làm hai phần bởi Biển Đông. Phía Tây là bán đảo Mã Lai với Kuala Lumpur, Malacca và Penang; phía Đông là Sabah và Sarawak trên đảo Borneo. Khoảng cách địa lý ấy phản ánh một sự thật quan trọng: Malaysia không hình thành từ một vương quốc duy nhất, mà từ nhiều vùng đất, cộng đồng và truyền thống lịch sử khác nhau được kết nối thành một liên bang vào năm 1963.

Người Mã Lai, Hoa và Ấn là ba cộng đồng lớn thường được nhắc đến, nhưng họ không phải toàn bộ bức tranh — trên bán đảo còn có các dân tộc Orang Asli; tại Sabah và Sarawak là quê hương của người Iban, Bidayuh, Kadazan-Dusun, Bajau cùng nhiều cộng đồng bản địa khác. Lịch sử Malaysia vì thế là câu chuyện của những dòng người gặp nhau qua biển, qua thương mại, di cư, thuộc địa và sự hình thành quốc gia hiện đại.

Trước khi có một đất nước mang tên Malaysia

Từ hàng chục nghìn năm trước, con người đã sinh sống tại bán đảo Mã Lai và miền bắc Borneo — những di tích tại hang Niah ở Sarawak cho thấy người hiện đại đã hiện diện trong khu vực khoảng 40.000 năm trước. Vị trí giữa Ấn Độ Dương và Biển Đông biến bán đảo Mã Lai thành điểm dừng quan trọng của các thương nhân: từ Ấn Độ đến đây không chỉ có hàng hoá mà còn có Hindu giáo, Phật giáo và những quan niệm về vương quyền; từ Trung Hoa đến có đồ gốm, lụa và những đoàn thuyền thương mại. Trong khoảng thế kỷ 7 đến 13, nhiều cảng trên bán đảo nằm trong quỹ đạo thương mại của Srivijaya, một cường quốc hàng hải có trung tâm tại Sumatra.

Trong khi đó, Borneo có những lịch sử riêng, gắn với các cộng đồng bản địa và về sau là ảnh hưởng của các vương quốc Brunei và Sulu. Vì vậy, lịch sử Malaysia không thể chỉ được kể từ góc nhìn của bán đảo.

Malacca, thành phố được dựng nên bởi thương mại

Pháo đài A Famosa, Melaka
Pháo đài A Famosa (Porta de Santiago), Melaka — Ảnh: Matthias Bethke (CC BY-SA 4.0)

Khoảng đầu thế kỷ 15, Parameswara, một hoàng tử lưu vong có liên hệ với Palembang, đến cửa sông Malacca và xây dựng một trung tâm mới. Malacca có một lợi thế đặc biệt: nằm ngay tại nơi các đoàn thuyền phải đi qua trên tuyến hàng hải giữa Ấn Độ Dương và Biển Đông. Gió mùa đưa thương nhân đến theo từng mùa, khiến cảng trở thành nơi tiếng Mã Lai, Tamil, Hoa, Ả Rập và nhiều ngôn ngữ khác cùng vang lên. Triều đình thiết lập luật thương mại, bảo đảm an toàn cho thương nhân và xây dựng quan hệ với nhà Minh — chỉ trong vài thập niên, Malacca trở thành một trong những thương cảng quan trọng nhất Đông Nam Á.

Cũng trong thế kỷ 15, triều đình Malacca tiếp nhận Hồi giáo. Không rõ chính Parameswara hay một người kế vị là vị vua đầu tiên cải đạo, nhưng đến thời kỳ hưng thịnh, Malacca đã trở thành một vương quốc Hồi giáo. Từ đây, Hồi giáo lan rộng cùng thương nhân, học giả và các cuộc hôn nhân chính trị tới nhiều vùng của thế giới Mã Lai — kết quả của cả mạng lưới giao thương Hồi giáo kéo dài từ Trung Đông qua Ấn Độ đến Đông Nam Á, không chỉ bắt nguồn từ một nhà vua hay một thành phố.

Khi người châu Âu đến eo biển Malacca

Năm 1511, quân Bồ Đào Nha chiếm thành phố Malacca. Nhưng việc mất kinh đô không làm thế giới Mã Lai biến mất — hoàng tộc Malacca và các lực lượng địa phương tiếp tục xây dựng những trung tâm mới, trong đó có Johor. Năm 1641, Hà Lan phối hợp với Johor đánh chiếm Malacca. Đến thế kỷ 18, Anh bắt đầu xây dựng mạng lưới riêng tại eo biển: Penang được thiết lập làm căn cứ năm 1786, Singapore năm 1819 và Malacca được Hà Lan chuyển giao cho Anh theo Hiệp ước Anh-Hà Lan năm 1824. Ba cảng này được hợp thành Các khu định cư Eo biển năm 1826.

Tuy nhiên, không nên hình dung toàn bộ Malaysia ngày nay lần lượt trở thành thuộc địa của Bồ Đào Nha, Hà Lan rồi Anh. Bồ Đào Nha và Hà Lan chủ yếu kiểm soát Malacca; còn người Anh mở rộng ảnh hưởng trên bán đảo bằng nhiều hiệp ước với các vị vua Mã Lai, xây dựng chế độ cố vấn và bảo hộ mà vẫn duy trì các vương triều bản địa. Tại Borneo, Sarawak từ năm 1841 nằm dưới quyền của gia đình Brooke (các "Rajah da trắng"); North Borneo (Sabah ngày nay) do Công ty Bắc Borneo thuộc Anh quản lý; Brunei vẫn tồn tại như một vương quốc riêng dưới sự bảo hộ của Anh.

Cao su, thiếc và một xã hội mới

Toàn cảnh Kuala Lumpur khoảng năm 1900
Toàn cảnh Kuala Lumpur khoảng năm 1900 — Ảnh: G.R. Lambert & Co. / Thư viện Đại học Leiden (Public Domain)

Chế độ thuộc địa làm thay đổi sâu sắc cơ cấu kinh tế và dân cư. Thiếc từ các khu mỏ và cao su từ các đồn điền biến Malaya thành một trong những thuộc địa có lợi nhuận cao của Anh. Nhu cầu lao động thu hút đông đảo người Hoa đến làm việc trong mỏ, thương mại và thành thị; người Ấn được tuyển dụng vào các đồn điền, đường sắt và công vụ. Kinh tế phát triển nhưng xã hội cũng bị phân chia theo địa lý và nghề nghiệp — nhiều người Mã Lai sống tại nông thôn, người Hoa tập trung trong khai khoáng và đô thị, người Ấn hiện diện đông tại các đồn điền. Cách tổ chức ấy tạo ra những khoảng cách kinh tế và xã hội kéo dài đến thời độc lập.

Nhật chiếm đóng và uy tín Anh sụp đổ

Tướng Yamashita trong chiến dịch Malaya
Tướng Tomoyuki Yamashita trong chiến dịch Malaya, 12/1941 — Ảnh: Japan War History Office (Public Domain)

Cuối năm 1941, quân Nhật tiến xuống bán đảo Mã Lai và nhanh chóng đánh bại lực lượng Anh. Malaya chịu sự chiếm đóng từ đầu năm 1942 đến năm 1945. Thời kỳ này mang những trải nghiệm rất khác nhau cho từng cộng đồng — người Hoa bị đàn áp đặc biệt khắc nghiệt do cuộc chiến giữa Nhật Bản với Trung Quốc. Việc Anh thất bại nhanh chóng phá vỡ hình ảnh về một đế quốc bất khả chiến bại; khi người Anh trở lại sau năm 1945, phong trào dân tộc đã mạnh hơn trước.

Độc lập giữa đấu tranh chính trị và chiến tranh du kích

Tuyên ngôn Độc lập Malaya 1957
Tunku Abdul Rahman công bố Tuyên ngôn Độc lập Malaya, 31/8/1957 — Ảnh: Arkib Negara Malaysia (Public Domain)

Năm 1946, người Anh đề xuất Malayan Union, một mô hình tập trung quyền lực. Nhiều người Mã Lai phản đối vì lo ngại quyền lực của các Sultan bị suy giảm — phong trào này thúc đẩy sự ra đời của UMNO. Malayan Union được thay bằng Liên bang Malaya năm 1948. Cùng năm đó, xung đột giữa chính quyền thuộc địa và Đảng Cộng sản Malaya phát triển thành cuộc chiến du kích kéo dài 12 năm (1948-1960) gọi là Tình trạng Khẩn cấp Malaya. Phần lớn lực lượng cộng sản là người Hoa, nhưng không nên đồng nhất toàn bộ cộng đồng Hoa với phong trào nổi dậy. Chính quyền Anh vừa tiến hành chiến dịch quân sự, vừa cưỡng bức tái định cư khoảng nửa triệu người vào các "Làng Mới" để cô lập lực lượng du kích.

Song song với chiến tranh là quá trình thương lượng chính trị. Liên minh giữa UMNO, Hiệp hội người Hoa Mã Lai (MCA) và Đại hội người Ấn Mã Lai (MIC) xây dựng một mô hình chia sẻ quyền lực giữa các cộng đồng. Ngày 31/8/1957, Liên bang Malaya giành độc lập dưới sự lãnh đạo của Tunku Abdul Rahman. Hiến pháp mới trao quyền công dân cho nhiều cư dân không phải người Mã Lai, đồng thời bảo vệ địa vị của các quân vương, công nhận Hồi giáo là tôn giáo của liên bang và quy định vị trí đặc biệt của người Mã Lai — những thoả hiệp giúp giành độc lập trong hoà bình tương đối nhưng cũng đặt sắc tộc vào trung tâm của chính trị quốc gia.

Một liên bang mới ra đời giữa tranh cãi

Ngày 16/9/1963, Malaya, Singapore, Sabah và Sarawak thành lập Malaysia — Brunei ban đầu cũng tham gia đàm phán nhưng rút lui vào phút chót do bất đồng về tỷ lệ chia sẻ doanh thu dầu mỏ và vị trí của Sultan trong Hội nghị các Quân vương, nên vẫn duy trì là một vương quốc độc lập riêng cho đến nay. Sabah và Sarawak tham gia liên bang với những bảo đảm riêng về nhập cư, tôn giáo và quyền tự trị, những vấn đề vẫn còn được tranh luận đến ngày nay. Indonesia dưới thời Tổng thống Sukarno phản đối liên bang mới, dẫn đến cuộc Konfrontasi (1963-1966) với các vụ xâm nhập qua biên giới và đánh bom. Quan hệ giữa Kuala Lumpur và Singapore cũng nhanh chóng rạn nứt, đặc biệt sau khi Lý Quang Diệu phát động chiến dịch "Malaysian Malaysia" đòi quyền bình đẳng tuyệt đối cho mọi công dân — thách thức trực tiếp nguyên tắc Ketuanan Melayu (vị thế tối thượng của người Mã Lai) mà UMNO đang bảo vệ. Tháng 8/1965, Quốc hội Malaysia thông qua việc đưa Singapore ra khỏi liên bang. Malaysia từ đó còn 13 bang như ngày nay.

Ngày 13/5 và sự thay đổi của Malaysia

Sau cuộc tổng tuyển cử năm 1969, bạo lực giữa người Mã Lai và người Hoa bùng nổ tại Kuala Lumpur ngày 13/5. Nhà nước ban bố tình trạng khẩn cấp, đình chỉ Quốc hội. Số thương vong vẫn còn tranh luận — con số chính thức là 196 người thiệt mạng, trong khi một số nguồn khác cho rằng số nạn nhân cao hơn; do thiếu hồ sơ được công khai đầy đủ, không nên khẳng định các ước tính cao nhất như sự thật đã được xác nhận. Năm 1971, chính phủ Tun Abdul Razak đưa ra Chính sách Kinh tế Mới với hai mục tiêu chính thức: xoá đói nghèo không phân biệt sắc tộc và tái cấu trúc xã hội để nghề nghiệp không còn bị đồng nhất với nguồn gốc cộng đồng. Các biện pháp ưu tiên Bumiputera ("con của đất", chỉ người Mã Lai và các dân tộc bản địa) giúp mở rộng tầng lớp trung lưu Mã Lai, nhưng cũng gây tranh luận về đặc quyền và tình trạng một số công dân cảm thấy bị đối xử không bình đẳng.

Công nghiệp hoá và thời Mahathir

Mahathir Mohamad làm thủ tướng từ năm 1981 đến 2003. Dưới thời ông, Malaysia thúc đẩy công nghiệp hoá, phát triển điện tử, ô tô, dầu khí và các công trình biểu tượng như tháp đôi Petronas. Tuy nhiên, thời kỳ này cũng chứng kiến quyền lực hành pháp được tăng cường và hạn chế đối lập. Khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 làm kinh tế suy giảm mạnh — sau bất đồng về cách ứng phó, Phó thủ tướng Anwar Ibrahim bị cách chức và bắt giữ, khơi dậy phong trào Reformasi đòi cải cách chính trị.

Một nền chính trị không còn do một liên minh thống trị tuyệt đối

Trong nhiều thập niên, liên minh Barisan Nasional do UMNO đứng đầu gần như thống trị chính trường. Nhưng vụ bê bối 1MDB liên quan đến cựu Thủ tướng Najib Razak làm suy giảm nghiêm trọng niềm tin của công chúng. Trong cuộc bầu cử năm 2018, phe đối lập — dưới sự dẫn dắt của chính cựu thủ tướng Mahathir Mohamad, khi đó đã ngoài 90 tuổi — lần đầu tiên giành quyền lãnh đạo liên bang, chấm dứt hơn sáu thập niên cầm quyền liên tục của liên minh cũ — nhưng chính phủ của Mahathir sụp đổ năm 2020, và những năm tiếp theo chứng kiến liên minh thay đổi cùng nhiều thủ tướng kế tiếp nhau. Tháng 11/2022, Anwar Ibrahim trở thành thủ tướng và hiện vẫn giữ chức vụ này vào tháng 8/2026, đứng đầu một liên minh rộng gồm những lực lượng từng đối đầu — phản ánh một Malaysia chuyển từ hệ thống một liên minh áp đảo sang chính trị thương lượng phức tạp hơn.

Malaysia là một liên bang quân chủ lập hiến hiếm có: Quốc vương (Yang di-Pertuan Agong) được Hội nghị các quân vương lựa chọn theo nhiệm kỳ năm năm từ chín vị quân vương truyền thống. Sultan Ibrahim của Johor bắt đầu nhiệm kỳ Quốc vương thứ 17 ngày 31/1/2024.

Malaysia, một công trình liên bang vẫn đang tiếp tục

Kuala Lumpur về đêm với tháp đôi Petronas
Đường chân trời Kuala Lumpur về đêm với tháp đôi Petronas, 2019 — Ảnh: Lee Wei (CC BY 2.0)

Malaysia ngày nay là một nền kinh tế quan trọng của Đông Nam Á, có thế mạnh về điện tử, dầu khí và tài chính Hồi giáo. Nhưng đất nước vẫn phải xử lý nhiều câu hỏi chưa hoàn tất: quan hệ giữa sắc tộc với quyền công dân, vị trí của Hồi giáo trong một xã hội đa tôn giáo, quyền tự trị của Sabah và Sarawak, cùng sự cân bằng giữa chính quyền liên bang với các bang.

Từ các thương cảng cổ, Malacca Hồi giáo, những mỏ thiếc thời thuộc địa đến liên bang hiện đại, lịch sử Malaysia không phải câu chuyện về ba cộng đồng sống cạnh nhau một cách cố định. Đó là quá trình nhiều cộng đồng liên tục gặp gỡ, cạnh tranh, thương lượng và cùng xây dựng một nhà nước chung. Thử thách lâu dài của đất nước không phải là xoá bỏ khác biệt, mà là tìm ra cách để khác biệt có thể cùng tồn tại trên nền tảng quyền công dân và sự tôn trọng lẫn nhau.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ từ hệ thống AI của Anthropic (Claude), Microsoft (Copilot) và Google (Gemini). Do giới hạn công nghệ, thông tin trong bài có thể tồn tại sai lệch ngoài tầm kiểm soát dù đã qua kiểm duyệt. Người đọc nên cân nhắc kỹ lưỡng và tự chịu trách nhiệm khi áp dụng các thông tin này.