Lịch sử

Tóm tắt lịch sử của Indonesia

Trải dọc đường xích đạo, giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, Indonesia gồm hàng nghìn hòn đảo lớn nhỏ. Đến giữa năm 2026, quốc gia này có khoảng 287,2 triệu người, đông thứ tư thế giới. Nhưng trong phần lớn lịch sử, những hòn đảo ấy không thuộc về một nhà nước duy nhất — chúng là quê hương của hàng trăm cộng đồng với ngôn ngữ, tôn giáo và truyền thống khác nhau.

Lịch sử Indonesia vì thế không chỉ là câu chuyện của Java hay những vị tổng thống tại Jakarta. Đó là hành trình những tuyến đường biển, đế chế, tôn giáo, chế độ thuộc địa và phong trào dân tộc dần kết nối một quần đảo rộng lớn thành một quốc gia.

Khi biển không ngăn cách mà kết nối các hòn đảo

Đền Borobudur
Đền Borobudur — Ảnh: 22Kartika (CC BY-SA 3.0)

Từ rất sớm, các cộng đồng trên quần đảo đã đi biển, trao đổi hàng hoá và tham gia mạng lưới thương mại kéo dài từ Trung Hoa đến Ấn Độ, Trung Đông và bờ biển Đông Phi. Từ khoảng thế kỷ 7, Srivijaya nổi lên tại Sumatra — sức mạnh của vương quốc này không dựa trên việc chiếm giữ mọi hòn đảo, mà trên khả năng kiểm soát các cảng và tuyến hàng hải quan trọng quanh eo biển Malacca, đồng thời trở thành một trung tâm Phật giáo lớn. Từ cuối thế kỷ 13, Majapahit phát triển tại miền Đông Java, tiếp nhận cả truyền thống Hindu giáo và Phật giáo, xây dựng mạng lưới ảnh hưởng rộng khắp quần đảo — dù các văn bản cung đình mô tả nhiều vùng đất thần phục Majapahit, không nên hiểu rằng tất cả đều chịu sự cai trị trực tiếp; nhiều nơi có thể chỉ nộp cống hoặc duy trì quan hệ ngoại giao. Dù vậy, Srivijaya và Majapahit về sau giữ vị trí đặc biệt trong ký ức dân tộc, vì chúng cung cấp hình ảnh về một thế giới quần đảo từng được kết nối trước thời thuộc địa.

Hồi giáo đến cùng những con thuyền buôn

Từ khoảng thế kỷ 13, các thương nhân và học giả Hồi giáo đến những cảng ở Sumatra, Java và nhiều đảo khác, từ Gujarat, miền nam Ấn Độ, Trung Đông và có thể cả Ba Tư. Hồi giáo không lan rộng qua một cuộc chinh phục duy nhất — các vị vua cảng thị cải đạo để tham gia mạng lưới thương mại Hồi giáo, thương nhân kết hôn với cư dân địa phương, học giả xây dựng trường học. Các vương quốc Hồi giáo như Samudra Pasai, Demak, Aceh, Banten, Ternate và Tidore lần lượt xuất hiện. Quá trình này cũng không xoá sạch những truyền thống trước đó: tại Java, Hồi giáo hoà trộn với tín ngưỡng bản địa và di sản Hindu, Phật giáo; Bali vẫn duy trì một hình thức Hindu giáo riêng.

Indonesia ngày nay là quốc gia có số người Hồi giáo lớn nhất thế giới, nhưng không phải một nhà nước Hồi giáo theo hiến pháp — nền tảng chính thức của quốc gia là Pancasila, thừa nhận niềm tin vào Thượng đế cùng tính đa dạng của xã hội.

Cuộc tìm kiếm gia vị và sự xuất hiện của VOC

Stadhuis Batavia (nay là Bảo tàng Jakarta)
Stadhuis Batavia, nay là Bảo tàng Lịch sử Jakarta — Ảnh: Gunawan Kartapranata (CC BY-SA 4.0)

Đầu thế kỷ 16, người Bồ Đào Nha tới Maluku để tìm đinh hương và nhục đậu khấu. Người Hà Lan theo sau, rồi năm 1602 thành lập Công ty Đông Ấn Hà Lan, VOC. VOC không chỉ là một công ty thương mại — nó có quyền ký hiệp ước, xây pháo đài, phát hành tiền và tiến hành chiến tranh. Từ căn cứ Batavia (Jakarta ngày nay), VOC tìm cách độc quyền gia vị bằng liên minh, cưỡng chế và bạo lực. Tuy nhiên, quyền kiểm soát của họ trong những thế kỷ đầu tập trung chủ yếu tại Java, Maluku và một số cảng chiến lược, chưa bao phủ toàn bộ Indonesia hiện nay. Sau khi VOC phá sản vào cuối thế kỷ 18, nhà nước Hà Lan tiếp quản tài sản của công ty, nhưng còn phải trải qua hơn một thế kỷ chiến tranh và thương lượng với các vương quốc địa phương mới biến các vùng ấy thành Đông Ấn Hà Lan.

Diponegoro và cuộc chiến làm rung chuyển Java

Tranh Bắt giữ Hoàng tử Diponegoro
"Bắt giữ Hoàng tử Diponegoro", tranh của Raden Saleh, 1857 — Ảnh: Raden Saleh (Public Domain)

Từ năm 1825 đến 1830, Hoàng tử Diponegoro lãnh đạo một cuộc nổi dậy lớn tại Java. Nguyên nhân không chỉ là việc người Hà Lan xây đường qua khu đất có mộ tổ tiên của ông, mà còn bao gồm thuế khoá, sự can thiệp thuộc địa và khát vọng khôi phục một trật tự chính trị được coi là công chính. Cuộc chiến du kích kéo dài năm năm và khiến khoảng 200.000 người Java thiệt mạng do chiến đấu, đói kém và dịch bệnh theo nhiều ước tính. Năm 1830, Diponegoro bị bắt trong một cuộc đàm phán rồi bị đày đến Sulawesi. Đây là cuộc kháng chiến lớn chống Hà Lan, nhưng gọi nó hoàn toàn là phong trào dân tộc Indonesia theo nghĩa thế kỷ 20 sẽ mang tính hồi cố — Diponegoro chiến đấu trong thế giới chính trị Java, trước khi ý niệm về một quốc gia Indonesia thống nhất hình thành.

Hệ thống trồng trọt và cái giá của lợi nhuận thuộc địa

Sau cuộc chiến Java, chính quyền Hà Lan áp dụng Hệ thống Canh tác cưỡng bức (Cultivation System, hay tanam paksa) từ năm 1830, theo đó làng xã phải dành một phần năm đất canh tác cho cây xuất khẩu như cà phê, đường và chàm. Trên thực tế, diện tích và thời gian lao động thường vượt quá mức quy định. Hệ thống đem lại nguồn thu rất lớn cho Hà Lan — khoảng 823 triệu guilders trong giai đoạn 1830-1877 — nhưng cũng góp phần gây thiếu lương thực và nạn đói tại một số vùng Java. Từ cuối thế kỷ 19, Hà Lan từng bước mở rộng quyền kiểm soát sang Aceh, Bali và nhiều phần khác của quần đảo, vì vậy câu nói "Indonesia bị Hà Lan cai trị hơn 300 năm" chỉ đúng như một cách khái quát, không phải thời gian toàn bộ quần đảo chịu sự cai trị trực tiếp và đồng đều.

Từ những tổ chức đầu tiên đến ý niệm Indonesia

Đầu thế kỷ 20, giáo dục và đô thị hoá tạo điều kiện cho một tầng lớp trí thức mới. Phong trào dân tộc bắt đầu với những tổ chức như Budi Utomo (1908) của giới tinh hoa Java, rồi đến Sarekat Islam (1912) — phong trào quần chúng đầu tiên dùng bản sắc Hồi giáo để đoàn kết đông đảo người dân. Kế thừa nền tảng ấy, năm 1927, Sukarno cùng các đồng sự thành lập Đảng Dân tộc Indonesia. Một năm sau, Đại hội Thanh niên tuyên bố cùng chung một quê hương, một dân tộc và một ngôn ngữ: Indonesia — "Indonesia" không còn chỉ là một thuật ngữ địa lý mà trở thành một chương trình chính trị.

Khi Nhật Bản chiếm Đông Ấn Hà Lan năm 1942, bộ máy thuộc địa Hà Lan sụp đổ nhanh chóng. Nhật huy động tài nguyên và lao động cho chiến tranh, khiến nhiều người Indonesia chịu đói kém và lao động cưỡng bức, nhưng cũng trao cho Sukarno, Mohammad Hatta và một số nhà dân tộc không gian hoạt động, đồng thời huấn luyện các lực lượng vũ trang bản địa — giai đoạn Nhật chiếm đóng vừa gây đau khổ lớn, vừa tạo những điều kiện ngoài ý muốn cho cuộc cách mạng sắp tới.

Một bản tuyên ngôn và bốn năm chiến đấu

Sukarno đọc Tuyên ngôn Độc lập Indonesia
Sukarno đọc Tuyên ngôn Độc lập Indonesia, 17/8/1945 — Ảnh: Frans Mendur / Thư viện Quốc gia Indonesia (Public Domain)

Ngày 17/8/1945, hai ngày sau khi Nhật tuyên bố đầu hàng, Sukarno và Mohammad Hatta tuyên bố độc lập. Tuy nhiên, Hà Lan muốn khôi phục thuộc địa, dẫn đến bốn năm chiến tranh, thương lượng và sức ép quốc tế. Đến cuối năm 1949, Hà Lan chuyển giao chủ quyền cho Hợp chúng quốc Indonesia, ngoại trừ Tây New Guinea; năm 1950, cấu trúc liên bang bị thay bằng nước Cộng hoà Indonesia đơn nhất. Sukarno trở thành người biểu tượng cho sự thống nhất của một quần đảo đa dạng, nhưng việc xây dựng quốc gia mới gặp nhiều khó khăn: kinh tế yếu, bất đồng khu vực và căng thẳng giữa quân đội, các đảng Hồi giáo cùng Đảng Cộng sản Indonesia (PKI).

Năm 1965 và một cuộc thanh trừng khổng lồ

Đêm 30/9 rạng sáng 1/10/1965, một nhóm sĩ quan bắt cóc và sát hại sáu tướng lĩnh, tuyên bố họ hành động để ngăn một âm mưu đảo chính. Tướng Suharto nhanh chóng kiểm soát tình hình. Quân đội quy trách nhiệm cho PKI, nhưng mức độ tham gia chính xác của lãnh đạo đảng vào âm mưu vẫn là chủ đề tranh luận. Trong những tháng tiếp theo, quân đội cùng các nhóm dân quân tiến hành chiến dịch thanh trừng khốc liệt nhắm vào những người bị nghi ngờ là cộng sản hoặc có cảm tình với cánh tả — chủ yếu là nông dân Java và Bali — và ở một số khu vực còn nhắm vào cả cộng đồng người Hoa; ước tính số người thiệt mạng thường dao động từ khoảng 500.000 đến một triệu, một trong những vụ giết người hàng loạt nghiêm trọng nhất thế kỷ 20, dù trách nhiệm pháp lý vẫn chưa được giải quyết đầy đủ. Suharto chính thức trở thành tổng thống năm 1968.

Trật tự Mới: tăng trưởng, ổn định và đàn áp

Chính quyền Suharto xây dựng Trật tự Mới, dựa trên quân đội, bộ máy hành chính và đảng Golkar. Chính phủ mở cửa cho vốn nước ngoài, khai thác dầu khí và cải thiện một số chỉ số về giáo dục, y tế. Nhưng ổn định chính trị được duy trì bằng kiểm duyệt, thao túng bầu cử và đàn áp đối lập; gia đình cùng các cộng sự của Suharto tích luỹ lợi ích kinh tế rất lớn.

Năm 1975, sau khi Bồ Đào Nha rút khỏi Đông Timor, quân đội Indonesia tiến hành xâm lược và sáp nhập khu vực này năm 1976, dù Liên Hợp Quốc không công nhận việc sáp nhập. Dân thường chịu các vụ giết người, mất tích và đói kém — Uỷ ban Sự thật và Hoà giải Đông Timor ước tính tối thiểu khoảng 102.800 trường hợp tử vong liên quan đến xung đột trong giai đoạn 1974-1999. Sau cuộc trưng cầu dân ý năm 1999, Đông Timor chính thức trở thành quốc gia Timor-Leste năm 2002. Tại Papua, sau Hiệp định New York năm 1962, một cuộc tham vấn năm 1969 gọi là Đạo luật Lựa chọn Tự do (Act of Free Choice, hay Pepera) với 1.025 đại biểu do phía Indonesia lựa chọn đã bỏ phiếu tiếp tục ở lại Indonesia — quy trình này đến nay vẫn bị nhiều người Papua và học giả phản đối, khiến Papua trở thành một vấn đề chưa được giải quyết của Indonesia hiện đại.

Reformasi và cuộc chuyển đổi dân chủ

Khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 làm đồng rupiah sụp giá và thất nghiệp tăng mạnh. Biểu tình sinh viên lan rộng, bạo loạn tháng 5/1998 gây nhiều thương vong và đặc biệt nhắm vào cộng đồng người Hoa. Ngày 21/5/1998, Suharto từ chức sau hơn ba thập niên cầm quyền. Thời kỳ Reformasi mở ra với nhiều thay đổi: tổng thống bị giới hạn nhiệm kỳ, báo chí tự do hơn, quân đội từng bước rút khỏi Quốc hội và bầu cử tổng thống trực tiếp được áp dụng từ năm 2004. Trận động đất và sóng thần Ấn Độ Dương tháng 12/2004 tàn phá nặng nề Aceh, tạo động lực để chính phủ và Phong trào Aceh Tự do ký thoả thuận hoà bình Helsinki tháng 8/2005.

Indonesia hiện đại

Đường chân trời Jakarta về đêm
Đường chân trời Jakarta về đêm — Ảnh: Robin Widjaja (CC BY-SA 4.0)

Joko Widodo (Jokowi) làm tổng thống từ năm 2014 đến 2024, đẩy mạnh đầu tư hạ tầng và kế hoạch chuyển thủ đô từ Jakarta đến Nusantara tại Đông Kalimantan. Ngày 20/10/2024, Prabowo Subianto trở thành Tổng thống thứ tám — ông từng là tướng lĩnh dưới thời Suharto, nên sự trở lại của ông được nhìn theo hai hướng: một bộ phận cử tri xem ông là người có thể duy trì ổn định, những người khác lo ngại về di sản quân sự trong nền dân chủ Indonesia.

Indonesia ngày nay là nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á, thành viên G20 và một trong những nền dân chủ đông dân nhất thế giới, dù vẫn đối mặt với tham nhũng, bất bình đẳng và phá rừng. Indonesia thường sử dụng khẩu hiệu Bhinneka Tunggal Ika ("thống nhất trong đa dạng"), có nguồn gốc từ một văn bản Java thời Majapahit nhưng trở thành lý tưởng của quốc gia hiện đại. Lịch sử cho thấy sự thống nhất ấy không có sẵn từ thời cổ đại — nó được tạo dựng bằng thương mại, ngôn ngữ chung, cách mạng, giáo dục và đôi khi bằng cả cưỡng chế quân sự. Từ thương cảng Srivijaya, cung điện Majapahit, đồn điền thời Hà Lan đến nền dân chủ Reformasi, thành tựu lớn nhất của đất nước có lẽ không chỉ là quy mô kinh tế hay dân số, mà là việc một quốc gia gồm hàng trăm dân tộc và ngôn ngữ vẫn tiếp tục tìm kiếm một ý niệm chung về Indonesia.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ từ hệ thống AI của Anthropic (Claude), Microsoft (Copilot) và Google (Gemini). Do giới hạn công nghệ, thông tin trong bài có thể tồn tại sai lệch ngoài tầm kiểm soát dù đã qua kiểm duyệt. Người đọc nên cân nhắc kỹ lưỡng và tự chịu trách nhiệm khi áp dụng các thông tin này.