Lịch sử

Tóm tắt lịch sử của Hàn Quốc

Nhìn trên bản đồ, bán đảo Triều Tiên nằm giữa Trung Hoa, Nhật Bản và vùng Viễn Đông Nga. Vị trí ấy tạo điều kiện cho giao lưu văn hoá, nhưng cũng khiến nơi đây nhiều lần trở thành chiến trường giữa các thế lực lớn.

Hàn Quốc ngày nay thường được kể như một câu chuyện thành công: từ một đất nước bị chiến tranh tàn phá, chỉ trong vài thập niên đã trở thành trung tâm công nghệ và văn hoá toàn cầu. Nhưng "kỳ tích sông Hán" không phải toàn bộ câu chuyện. Đằng sau những toà nhà của Seoul là ký ức về thuộc địa, chia cắt, độc tài, đấu tranh dân chủ và những hy sinh lớn của nhiều thế hệ.

Từ những vương quốc cổ đến Silla và Balhae

Vương miện vàng Silla từ mộ Cheonmachong
Vương miện vàng Silla khai quật tại mộ Cheonmachong (Bảo vật quốc gia số 188) — Ảnh: NW-Photos.com (CC BY 2.0)

Lịch sử bán đảo không bắt đầu với Tam Quốc — trước đó đã tồn tại Gojoseon cùng nhiều liên minh và tiểu quốc khác. Từ khoảng những thế kỷ cuối trước Công nguyên (TCN), ba vương quốc lớn dần hình thành: Goguryeo ở phía Bắc, Baekje ở phía Tây Nam, Silla ở phía Đông Nam. Liên minh Gaya cũng giữ vai trò quan trọng ở vùng nam bán đảo cho đến khi bị Silla sáp nhập năm 562. Ba vương quốc vừa chiến đấu, vừa trao đổi văn hoá với Trung Hoa, Nhật Bản và nhau — Phật giáo lần lượt được tiếp nhận và trở thành nguồn tư tưởng quan trọng của nhà nước; riêng Baekje có vai trò đặc biệt trong việc truyền Phật giáo, chữ viết và kỹ thuật sang Nhật Bản.

Silla liên minh với nhà Đường, tiêu diệt Baekje năm 660 và Goguryeo năm 668. Nhưng khi nhà Đường muốn đặt các vùng đất chinh phục dưới quyền cai trị của mình, Silla quay sang chống đồng minh cũ và đến năm 676 kiểm soát phần lớn bán đảo ở phía nam Bình Nhưỡng. Sự thống nhất ấy không hoàn toàn trọn vẹn: năm 698, Balhae được thành lập trên vùng đất cũ của Goguryeo ở Mãn Châu và phía Bắc bán đảo, nên giai đoạn tiếp theo có thể được nhìn như thời kỳ "Nam Bắc Quốc" gồm Silla và Balhae.

Goryeo và nguồn gốc tên gọi Korea

Mộc bản Tripitaka Koreana tại chùa Haeinsa
Mộc bản Tripitaka Koreana tại chùa Haeinsa — Ảnh: Lauren Heckler (CC BY 2.0)

Đầu thế kỷ 10, Silla suy yếu và bán đảo lại phân chia. Năm 918, Wang Geon lập nên Goryeo; đến năm 936, ông thống nhất các chính quyền đối địch tại phần lớn bán đảo. Từ "Korea" trong nhiều ngôn ngữ phương Tây bắt nguồn từ tên Goryeo. Phật giáo giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần và chính trị — một thành tựu nổi bật là Tripitaka Koreana, bộ kinh Phật khắc trên hơn 80.000 bản gỗ; Goryeo cũng phát triển kỹ thuật in bằng chữ kim loại rời từ trước khi kỹ thuật tương tự xuất hiện rộng rãi tại châu Âu.

Tuy nhiên, đây không phải thời đại yên bình. Goryeo phải chống các cuộc tiến công của Khiết Đan và Nữ Chân, rồi chịu nhiều cuộc xâm lược của Mông Cổ trong thế kỷ 13, cuối cùng thần phục nhà Nguyên trước khi thoát dần khỏi ảnh hưởng Mông Cổ vào thế kỷ 14.

Joseon, Nho giáo và sự ra đời của Hangul

Văn bản Hunminjeongeum (chữ Hangul)
Hunminjeongeum Haeryebon — văn bản giải thích chữ Hangul do vua Sejong ban hành, 1446 — Ảnh: Cục Di sản Văn hoá Hàn Quốc (Public Domain)

Năm 1392, tướng Yi Seong-gye lật đổ Goryeo, lập vương triều Joseon và đặt kinh đô tại Hanyang (Seoul ngày nay). Joseon xây dựng nhà nước theo Tân Nho giáo, đề cao giáo dục, khoa cử và tầng lớp quan lại học giả yangban — điều này giúp hình thành một bộ máy hành chính có tổ chức, nhưng cũng củng cố trật tự đẳng cấp và làm địa vị phụ nữ suy giảm so với một số giai đoạn trước.

Dưới thời vua Sejong, các học giả triều đình sáng tạo hệ chữ Hunminjeongeum, về sau được gọi là Hangul, hoàn thành khoảng năm 1443 và công bố năm 1446 để giúp người dân ghi lại tiếng nói của mình dễ dàng hơn. Tuy nhiên, Hangul không lập tức thay thế chữ Hán — giới tinh hoa tiếp tục dùng Hán văn, còn Hangul ban đầu phổ biến nhiều hơn trong phụ nữ và văn học bình dân. Joseon cũng trải qua những cuộc khủng hoảng lớn: quân Nhật của Toyotomi Hideyoshi xâm lược từ năm 1592 đến 1598, rồi quân Mãn Châu tiến công trong thế kỷ 17. Đô đốc Yi Sun-sin trở thành biểu tượng kháng chiến với những chiến thắng trên biển.

Từ Joseon đến thuộc địa Nhật Bản

Cuối thế kỷ 19, Triều Tiên trở thành đối tượng cạnh tranh giữa nhà Thanh, Nhật Bản và Nga. Sau chiến thắng trước Trung Quốc năm 1895 và Nga năm 1905, Nhật Bản ngày càng kiểm soát bán đảo. Joseon đổi thành Đế quốc Đại Hàn năm 1897, nhưng không ngăn được việc trở thành xứ bảo hộ của Nhật năm 1905 và bị sáp nhập chính thức năm 1910. Trong 35 năm thuộc địa, Nhật Bản xây dựng đường sắt, cảng biển và công nghiệp, nhưng những công trình này chủ yếu phục vụ việc quản lý và khai thác tài nguyên; người Triều Tiên bị tước chủ quyền, hạn chế quyền chính trị và nhiều người mất đất hoặc phải rời quê hương.

Ngày 1/3/1919, những bản Tuyên ngôn Độc lập được đọc tại Seoul và nhiều địa phương. Phong trào nhanh chóng lan rộng, với khoảng hai triệu người tham gia hơn 1.500 cuộc biểu tình theo một số ước tính. Chính quyền thuộc địa đàn áp phong trào khiến hàng nghìn người thiệt mạng theo số liệu của phía Triều Tiên (dù con số chính xác còn khác biệt giữa các nguồn). Phong trào không giành được độc lập ngay, nhưng thúc đẩy sự ra đời của Chính phủ Lâm thời Đại Hàn Dân Quốc tại Thượng Hải và trở thành biểu tượng lâu dài của chủ nghĩa dân tộc Triều Tiên. Từ cuối thập niên 1930, chính sách đồng hoá được tăng cường, lao động Triều Tiên bị huy động cho chiến tranh, còn nhiều phụ nữ bị lừa gạt hoặc cưỡng ép phục vụ trong hệ thống "phụ nữ giải khuây" của quân đội Nhật.

Giải phóng nhưng không thống nhất

Xe tăng Mỹ tại Seoul trong Chiến tranh Triều Tiên
Xe tăng M26 Pershing tại Seoul trong Chiến tranh Triều Tiên, 26/9/1950 — Ảnh: Naval Historical Center (Public Domain)

Khi Nhật đầu hàng tháng 8/1945, người Triều Tiên giành lại tự do nhưng không lập tức có một nhà nước thống nhất. Hoa Kỳ và Liên Xô tạm thời chia khu vực giải giới quân Nhật tại vĩ tuyến 38. Sự chia cắt vốn được dự kiến là tạm thời nhanh chóng trở thành đối đầu chính trị trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh. Năm 1948, hai nhà nước đối lập ra đời: Đại Hàn Dân Quốc tại miền Nam và Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Triều Tiên tại miền Bắc.

Ngày 25/6/1950, quân đội miền Bắc vượt vĩ tuyến 38 và tiến công miền Nam. Hoa Kỳ cùng lực lượng Liên Hợp Quốc can thiệp hỗ trợ miền Nam; Trung Quốc đưa quân hỗ trợ miền Bắc, Liên Xô cung cấp viện trợ. Chiến tranh Triều Tiên gây thương vong cho hàng triệu binh sĩ và thường dân, phá huỷ phần lớn cơ sở vật chất và chia cắt vô số gia đình. Hiệp định đình chiến ngày 27/7/1953 chấm dứt giao tranh quy mô lớn nhưng không tạo ra hoà ước — về pháp lý, hai miền vẫn ở trong tình trạng chưa kết thúc chiến tranh, ngăn cách bởi khu phi quân sự DMZ.

Kỳ tích sông Hán và bóng tối của chế độ độc tài

Trụ sở tỉnh Nam Jeolla cũ ở Gwangju
Toà nhà chính quyền tỉnh Nam Jeolla cũ ở Gwangju — địa điểm xảy ra sự kiện 1980 — Ảnh: Brandon Butler (CC BY-SA 3.0)

Sau chiến tranh, Hàn Quốc nghèo, phụ thuộc viện trợ và do Tổng thống Syngman Rhee cai trị ngày càng độc đoán. Các cuộc biểu tình sinh viên năm 1960 buộc ông từ chức, nhưng nền dân chủ non trẻ nhanh chóng bị chấm dứt bởi cuộc đảo chính quân sự của Park Chung-hee năm 1961. Chính quyền Park sử dụng kế hoạch kinh tế, tín dụng nhà nước và chiến lược xuất khẩu để phát triển dệt may, thép, đóng tàu và ô tô. Những tập đoàn gia đình (chaebol) như Samsung, Hyundai và LG được nhà nước hỗ trợ để mở rộng quy mô.

Tăng trưởng đem lại việc làm và mức sống cao hơn, nhưng đi kèm điều kiện lao động khắc nghiệt và đàn áp chính trị. Hiến pháp Yushin năm 1972 trao cho Park quyền lực gần như không giới hạn. Sau khi Park bị ám sát năm 1979, tướng Chun Doo-hwan giành quyền lực. Tháng 5/1980, quân đội đàn áp phong trào phản đối thiết quân luật tại Gwangju. Hồ sơ chính thức ban đầu ghi nhận 165 dân thường thiệt mạng và 76 người mất tích, dù các ước tính từ giới nghiên cứu và các nhóm dân sự cao hơn nhiều — số thương vong thực tế đến nay vẫn là chủ đề còn được tiếp tục nghiên cứu. Gwangju trở thành biểu tượng của sự hy sinh cho dân chủ. Năm 1987, cái chết của sinh viên Park Jong-chul do tra tấn và của Lee Han-yeol làm bùng nổ các cuộc biểu tình toàn quốc — Phong trào Dân chủ Tháng Sáu buộc chính quyền chấp nhận sửa hiến pháp và bầu tổng thống trực tiếp.

Công nghệ, khủng hoảng và làn sóng Hallyu

Khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 buộc Hàn Quốc nhận gói hỗ trợ quốc tế lớn và tái cơ cấu ngân hàng cùng các chaebol. Sau khủng hoảng, Hàn Quốc đẩy mạnh công nghệ thông tin, viễn thông, bán dẫn và ô tô, nhưng thành công kinh tế cũng tạo ra sức ép mới: giá nhà cao, cạnh tranh giáo dục khốc liệt và tỷ lệ sinh đặc biệt thấp.

Từ cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000, phim truyền hình, âm nhạc và điện ảnh Hàn Quốc bắt đầu thu hút khán giả quốc tế. Hallyu không đơn thuần là kế hoạch của nhà nước — đó là kết quả phối hợp giữa doanh nghiệp giải trí, công nghệ số, nghệ sĩ và chính sách hỗ trợ công nghiệp văn hoá. K-pop, điện ảnh, trò chơi điện tử và ẩm thực giúp ảnh hưởng văn hoá của Hàn Quốc vượt xa quy mô lãnh thổ.

Một nền dân chủ vẫn phải tự bảo vệ

Đêm 3/12/2024, Tổng thống Yoon Suk Yeol bất ngờ tuyên bố thiết quân luật và đưa lực lượng quân sự đến Quốc hội. Các nghị sĩ vượt qua hàng rào an ninh và nhất trí yêu cầu huỷ bỏ sắc lệnh; thiết quân luật chấm dứt sau khoảng sáu giờ. Yoon bị Quốc hội luận tội ngày 14/12/2024 và bị Toà án Hiến pháp bãi nhiệm vào tháng 4/2025. Lee Jae-myung sau đó đắc cử tổng thống trong cuộc bầu cử sớm năm 2025. Tháng 2/2026, một toà án cấp dưới tuyên Yoon án tù chung thân vì vai trò trong vụ thiết quân luật, nhưng ông đã kháng cáo — tính đến tháng 8/2026, vụ án vẫn chưa có phán quyết cuối cùng. Sự kiện này vừa phơi bày tính mong manh của thể chế, vừa cho thấy khả năng phản ứng của Quốc hội, toà án và xã hội dân sự Hàn Quốc.

Một câu chuyện thành công chưa hoàn tất

Hàn Quốc ngày nay là một nền dân chủ công nghiệp có ảnh hưởng lớn về bán dẫn, ô tô, đóng tàu và văn hoá. Nhưng đất nước vẫn đối mặt với nhiều thách thức: dân số suy giảm, bất bình đẳng, quyền lực của các chaebol, phân cực chính trị và căng thẳng thường trực với Triều Tiên.

Từ Silla và Goryeo đến Seoul hiện đại, lịch sử Hàn Quốc không phải câu chuyện về một dân tộc chỉ biết vượt qua nghịch cảnh bằng kỷ luật và lao động. Đó còn là lịch sử của những lựa chọn chính trị, sự hỗ trợ và cạnh tranh quốc tế, cùng những cuộc đấu tranh lâu dài để biến tăng trưởng kinh tế thành quyền tự do và phẩm giá con người. Hallyu, Samsung hay đường chân trời Seoul là những biểu tượng dễ nhận thấy của Hàn Quốc hiện đại, nhưng nền tảng sâu xa hơn của đất nước ngày nay còn nằm trong ký ức ngày 1/3/1919, những nấm mộ ở Gwangju và những đám đông bảo vệ Quốc hội trong đêm thiết quân luật năm 2024.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ từ hệ thống AI của Anthropic (Claude), Microsoft (Copilot) và Google (Gemini). Do giới hạn công nghệ, thông tin trong bài có thể tồn tại sai lệch ngoài tầm kiểm soát dù đã qua kiểm duyệt. Người đọc nên cân nhắc kỹ lưỡng và tự chịu trách nhiệm khi áp dụng các thông tin này.