Nhắc đến Đức, nhiều người nghĩ ngay đến ô tô, máy móc chính xác, bia, bóng đá và một nền kinh tế lớn ở trung tâm châu Âu. Đây cũng là quê hương của Martin Luther, Johann Sebastian Bach, Goethe, Beethoven và Einstein. Nhưng lịch sử Đức còn là lịch sử của sự phân mảnh chính trị kéo dài hàng thế kỷ, chiến tranh tôn giáo, thống nhất bằng sức mạnh quân sự, hai cuộc chiến tranh thế giới, chế độ Quốc xã và Holocaust, sự chia cắt trong Chiến tranh Lạnh, và cuối cùng là một quá trình xây dựng lại nền dân chủ.
Điều cần làm rõ trước tiên: nước Đức với tư cách một quốc gia thống nhất chỉ ra đời năm 1871. Trước đó, thế giới nói tiếng Đức gồm hàng trăm vương quốc, công quốc, giáo phận và thành phố tự do với mức độ độc lập khác nhau. Cũng như không thể đồng nhất Đế chế La Mã với nước Ý ngày nay, không nên xem mọi vương quốc hay nhân vật nói tiếng Đức trong quá khứ là một phần của "nước Đức" theo nghĩa hiện đại.
Trước khi có nước Đức: đất của nhiều bộ lạc
Thời cổ đại, vùng đất nay là nước Đức có nhiều cộng đồng Germanic sinh sống. Người La Mã gọi khu vực phía đông sông Rhine và phía bắc sông Danube là Germania — một tên gọi địa lý rộng, không phải một quốc gia. Các nhóm Germanic có ngôn ngữ và một số nét văn hoá liên quan, nhưng tổ chức thành nhiều bộ lạc và liên minh như Saxon, Frank, Alemanni hay Bavarian, quan hệ với nhau lúc là giao thương, lúc là chiến tranh.
Đế chế La Mã từng cố mở rộng sâu vào Germania, nhưng thất bại của quân đoàn La Mã trong trận rừng Teutoburg năm 9 sau Công nguyên góp phần khiến biên giới lâu dài của đế chế ổn định quanh sông Rhine và Danube — dù thương mại, di cư và trao đổi văn hoá giữa hai thế giới vẫn tiếp diễn suốt nhiều thế kỷ. Khi Đế chế La Mã phương Tây suy yếu và chấm dứt năm 476, nhiều vương quốc mới hình thành trên lãnh thổ cũ của nó. Trong số đó, vương quốc của người Frank trở nên đặc biệt hùng mạnh.
Charlemagne và một cái tên hình thành dần dần
Dưới triều Carolingian, Vương quốc Frank mở rộng trên phần lớn Tây và Trung Âu. Năm 800, Giáo hoàng trao vương miện hoàng đế cho Charlemagne, người cai trị các vùng đất nay thuộc Pháp, Đức, Ý và nhiều nước khác. Cả Đức và Pháp về sau đều coi ông là một phần di sản của mình, nhưng gọi ông đơn giản là "hoàng đế Đức" hay "vua Pháp" đều không chính xác, vì các quốc gia hiện đại ấy chưa hề tồn tại. Sau khi Charlemagne qua đời, đế chế bị chia cho các hậu duệ; phần phía đông, Đông Francia, dần trở thành nền tảng chính trị của các vương quốc nói tiếng Đức.
Năm 962, vua Otto I được Giáo hoàng phong làm hoàng đế — sự kiện thường được xem là mốc khởi đầu của Đế chế La Mã Thần thánh (Holy Roman Empire), tồn tại dưới nhiều hình thức đến năm 1806. Nhưng bản thân cái tên ấy cũng là sản phẩm của một quá trình dài: tính từ "thần thánh" chỉ được thêm vào từ giữa thế kỷ 12, và phải đến năm 1512, sau một hội nghị tại Cologne, tên gọi đầy đủ "Đế chế La Mã Thần thánh của Dân tộc Đức" mới trở thành quốc hiệu chính thức. Đây không phải sự phục hồi La Mã cổ đại, cũng không phải nước Đức thống nhất, mà là một cấu trúc chính trị đa tầng gồm nhiều vương quốc, công quốc, lãnh địa giáo hội và thành phố tự do, có lúc còn bao gồm các vùng nay thuộc Ý, Hà Lan, Bỉ, Czechia hay Pháp. Hoàng đế có uy tín lớn nhưng không cai trị tập quyền: các vương công, giám mục và thành phố giữ quyền tự trị đáng kể.
Thế giới nói tiếng Đức thời Trung cổ vì vậy không có một thủ đô duy nhất — quyền lực phân bố giữa Aachen, Cologne, Nuremberg, Augsburg, Hamburg, Lübeck và nhiều trung tâm khác. Các thành phố miền Bắc tham gia Hanseatic League, mạng lưới thương mại nối các cảng quanh Biển Bắc và Baltic để trao đổi gỗ, ngũ cốc, cá, muối và vải. Sự phân mảnh này thường được xem là nguyên nhân khiến Đức thống nhất muộn — nhưng cạnh tranh giữa các triều đình và thành phố cũng tạo điều kiện cho nhiều trung tâm đại học, âm nhạc và nghệ thuật phát triển song song, thay vì dồn về một kinh đô.
Martin Luther và cuộc Cải cách làm thay đổi châu Âu

Năm 1517, tu sĩ và giáo sư thần học Martin Luther công khai phản đối một số thực hành của Giáo hội Công giáo, đặc biệt việc bán chứng thư xá tội. Tranh luận thần học ban đầu nhanh chóng trở thành một phong trào rộng lớn nhờ máy in, sự ủng hộ của một số vương công và sự bất mãn với quyền lực của Giáo hoàng. Bản dịch Kinh Thánh sang tiếng Đức của Luther có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của tiếng Đức viết, dù ông không phải người đầu tiên làm việc này.
Các lãnh địa trong đế chế chia thành Công giáo và Tin Lành; nhiều nhà cai trị dùng tôn giáo để củng cố quyền lực hoặc thoát khỏi ảnh hưởng của hoàng đế. Xung đột tôn giáo và chính trị cuối cùng góp phần dẫn tới Chiến tranh Ba mươi năm (1618-1648), bắt đầu trong Đế chế La Mã Thần thánh nhưng nhanh chóng lôi kéo nhiều cường quốc châu Âu — không đơn thuần là chiến tranh tôn giáo, vì lợi ích triều đại và địa chính trị cũng đóng vai trò lớn. Nhiều vùng Trung Âu bị tàn phá bởi chiến sự, cướp bóc, dịch bệnh và nạn đói. Hoà ước Westphalia năm 1648 không lập tức tạo ra chủ quyền quốc gia theo nghĩa hiện đại, nhưng củng cố quyền lực của các lãnh địa và làm suy yếu khả năng tập trung quyền lực của hoàng đế — lịch sử vùng nói tiếng Đức tiếp tục là lịch sử của nhiều nhà nước cùng tồn tại.
Áo, Phổ và cơ hội thống nhất bị bỏ lỡ năm 1848
Đến thế kỷ 18, hai thế lực nổi bật nhất trong thế giới nói tiếng Đức là Áo của nhà Habsburg và Phổ của nhà Hohenzollern. Áo là trung tâm một đế chế đa dân tộc gồm cả người nói tiếng Đức, Hungary, Czech, Croatia, Ý và nhiều nhóm khác, nên lịch sử Áo gắn bó sâu sắc với lịch sử Đức nhưng không thể quy gọn thành một chương của nó. Phổ ban đầu là tập hợp lãnh thổ rời rạc, nhưng dần xây dựng bộ máy hành chính và quân đội hiệu quả; dưới thời Frederick Đại đế, Phổ trở thành một cường quốc châu Âu, với hệ thống quan liêu và cải cách pháp luật đáng chú ý bên cạnh hình ảnh kỷ luật quân sự quen thuộc. Cạnh tranh giữa hai bên đặt ra câu hỏi: nếu các vùng nói tiếng Đức thống nhất, quốc gia mới sẽ bao gồm Áo hay do Phổ lãnh đạo mà không có Áo?
Các cuộc chiến của Cách mạng Pháp và Napoleon làm thay đổi hoàn toàn bản đồ Trung Âu trước khi câu hỏi ấy có lời giải. Năm 1806, dưới áp lực của Napoleon, hoàng đế Francis II tuyên bố chấm dứt Đế chế La Mã Thần thánh. Sự thống trị của Pháp gây ra thuế khoá, trưng binh và mất chủ quyền, nhưng cũng thúc đẩy cải cách hành chính, luật pháp và xoá bỏ một số đặc quyền phong kiến; tại Phổ, thất bại trước Pháp thúc đẩy cải tổ quân đội và giáo dục. Sau khi Napoleon thất bại, Đại hội Vienna năm 1815 lập ra Liên bang Đức gồm 39 nhà nước — không phải một quốc gia thống nhất mà một cơ chế hợp tác lỏng lẻo do Áo chủ trì. Trong lúc đó, chủ nghĩa dân tộc Đức phát triển trong giới sinh viên, trí thức và tầng lớp trung lưu, dù không phải ai nói tiếng Đức cũng muốn cùng một kiểu thống nhất.
Nửa đầu thế kỷ 19, Phổ thúc đẩy Zollverein — liên minh thuế quan giúp giảm rào cản thương mại giữa các nhà nước Đức mà Áo không tham gia, khiến ảnh hưởng kinh tế của Phổ ngày càng lớn. Năm 1848, làn sóng cách mạng lan khắp châu Âu; tại các vùng Đức, người biểu tình đòi hiến pháp, quyền công dân và thống nhất quốc gia, còn Quốc hội Frankfurt được triệu tập để xây dựng một nước Đức thống nhất theo chế độ quân chủ lập hiến. Các đại biểu tranh luận gay gắt về biên giới, vai trò của Áo và quyền của các dân tộc không nói tiếng Đức; cuối cùng vua Phổ từ chối nhận vương miện do quốc hội đề nghị, cách mạng bị đàn áp và dự án thống nhất tự do thất bại. Dù vậy, năm 1848 để lại di sản về quyền công dân, hiến pháp và lá cờ đen - đỏ - vàng, sau này trở thành quốc kỳ của nước Đức dân chủ.
Bismarck và một nước Đức thống nhất bằng chiến tranh

Thống nhất cuối cùng không đến từ Quốc hội Frankfurt mà từ sức mạnh của Phổ dưới sự lãnh đạo của Otto von Bismarck, được bổ nhiệm làm thủ tướng Phổ năm 1862. Nhiều nhà sử học mô tả ông không hẳn có sẵn một kế hoạch hoàn hảo từ đầu, mà là bậc thầy của Realpolitik — chủ nghĩa thực dụng biết chớp lấy cơ hội từ khủng hoảng, kết hợp ngoại giao, cải cách quân sự và chiến tranh để thay đổi cán cân quyền lực. Ba cuộc chiến đóng vai trò quyết định: với Đan Mạch năm 1864, với Áo năm 1866 và với Pháp năm 1870-1871. Sau khi đánh bại Áo, Phổ lập Liên bang Bắc Đức và đẩy Áo ra khỏi tiến trình thống nhất; chiến thắng trước Pháp sau đó tạo điều kiện để các nhà nước miền Nam liên kết với Phổ.
Tháng 1 năm 1871, vua Wilhelm I của Phổ được tuyên bố là Hoàng đế Đức ngay tại Cung điện Versailles, trên lãnh thổ nước Pháp vừa bị đánh bại — một lựa chọn mang tính biểu tượng nhưng cũng gieo thêm thù địch trong quan hệ Pháp - Đức về sau. Đế chế Đức mới là một nhà nước liên bang gồm nhiều vương quốc, công quốc và thành phố, có quốc hội bầu theo phổ thông đầu phiếu nam giới, nhưng hoàng đế, thủ tướng và giới tinh hoa Phổ vẫn nắm quyền lực lớn — chưa phải chuyên chế tuyệt đối, nhưng cũng chưa phải nền dân chủ nghị viện đầy đủ.
Công nghiệp hoá nhanh và mặt tối của một đế quốc mới
Sau 1871, Đức phát triển thành một trong những cường quốc công nghiệp và khoa học hàng đầu thế giới: thép, hoá chất, điện, máy móc và đường sắt tăng trưởng nhanh, các đại học và phòng thí nghiệm thu hút học giả quốc tế. Xã hội cũng đổi thay sâu sắc khi thành phố mở rộng, tầng lớp công nhân tăng lên và phong trào xã hội chủ nghĩa phát triển. Chính quyền Bismarck vừa đàn áp lực lượng xã hội chủ nghĩa, vừa xây dựng những chương trình bảo hiểm y tế, tai nạn và tuổi già — một trong những nền tảng sớm nhất của nhà nước phúc lợi hiện đại, đồng thời cũng là cách làm giảm sức hút của phong trào công nhân.
Đế chế Đức cũng tham gia cuộc đua thuộc địa tại châu Phi và Thái Bình Dương, đi cùng chiếm đất, bóc lột lao động và bạo lực. Tại Tây Nam Phi thuộc Đức, nay là Namibia, quân đội thuộc địa đàn áp người Herero và Nama trong giai đoạn 1904-1908; phần lớn giới nghiên cứu xem đây là một cuộc diệt chủng, khiến khoảng ba phần tư người Herero và một nửa người Nama thiệt mạng. Việc thừa nhận chương thuộc địa này rất quan trọng: lịch sử Đức trước năm 1914 không chỉ là câu chuyện thành công về khoa học và công nghiệp, mà còn là lịch sử của chủ nghĩa đế quốc và bạo lực ngoài châu Âu.
Chiến tranh thế giới thứ nhất và Cộng hoà Weimar mong manh
Năm 1914, khủng hoảng sau vụ ám sát thái tử Áo - Hung tại Sarajevo nhanh chóng biến thành Thế chiến thứ nhất. Đức không phải quốc gia duy nhất chịu trách nhiệm cho cuộc chiến, nhưng giới lãnh đạo Đức đóng vai trò quan trọng khi ủng hộ Áo - Hung và đẩy khủng hoảng thành xung đột toàn châu Âu. Đến cuối năm 1918, quân đội Đức không còn khả năng giành chiến thắng, dân chúng thiếu lương thực, thuỷ thủ nổi loạn; hoàng đế thoái vị và nền cộng hoà được tuyên bố ngày 9 tháng 11 năm 1918. Hiệp ước Versailles sau đó buộc Đức mất lãnh thổ, hạn chế quân sự và bồi thường chiến tranh — điều khoản quy trách nhiệm chiến tranh gây phẫn nộ sâu sắc, nhưng không nên xem Versailles là nguyên nhân duy nhất dẫn tới chủ nghĩa Quốc xã; sự sụp đổ của nền dân chủ còn liên quan đến khủng hoảng kinh tế, bạo lực chính trị và sức hút của các phong trào cực đoan.
Cộng hoà Weimar là thử nghiệm dân chủ toàn quốc đầu tiên của Đức. Ngay từ tháng 11 năm 1918, chính phủ mới tuyên bố quyền bầu cử phổ thông cho phụ nữ; ngày 19 tháng 1 năm 1919, hơn 14 triệu phụ nữ Đức lần đầu đi bỏ phiếu trong cuộc bầu Quốc hội Lập hiến, với tỷ lệ đi bầu hơn 80%. Berlin trở thành trung tâm điện ảnh, kiến trúc và văn hoá đại chúng; trường Bauhaus tạo ảnh hưởng sâu rộng đến thiết kế hiện đại. Nhưng nền cộng hoà đối mặt bạo lực từ cả cực tả lẫn cực hữu, đảo chính thất bại và sự thiếu trung thành của một bộ phận quân đội, tư pháp và giới bảo thủ. Siêu lạm phát năm 1923 phá huỷ tiền tiết kiệm của hàng triệu gia đình — ở đỉnh điểm, đồng Mark mất giá nhanh đến mức người dân phải đẩy cả xe cút kít đầy tiền giấy chỉ để mua một ổ bánh mì, trong khi những tờ tiền mệnh giá hàng tỷ Mark trở nên vô giá trị đến mức bị dùng để dán tường hay nhóm lò sưởi. Sau vài năm ổn định tương đối, Đại khủng hoảng từ năm 1929 kéo theo thất nghiệp hàng loạt và làm các đảng cực đoan mạnh lên. Ngày 30 tháng 1 năm 1933, Tổng thống Paul von Hindenburg bổ nhiệm Adolf Hitler làm thủ tướng — không phải qua một cuộc bầu cử trao cho Quốc xã đa số tuyệt đối, mà qua một thoả thuận của giới bảo thủ, những người tin rằng có thể kiểm soát ông. Đó là một tính toán sai lầm nghiêm trọng.
Chế độ Quốc xã: độc tài, chiến tranh và Holocaust
Sau khi trở thành thủ tướng, Hitler nhanh chóng phá huỷ nền dân chủ: quyền tự do bị đình chỉ, các đảng đối lập bị cấm, công đoàn bị giải thể, còn tuyên truyền, cảnh sát mật và trại tập trung được dùng để kiểm soát xã hội. Không nên chỉ xem chế độ Quốc xã là sản phẩm của một cá nhân — nó dựa vào sự hợp tác hoặc phục tùng của nhiều cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, chuyên gia và một bộ phận lớn người dân, dù vẫn có những cá nhân và nhóm phản kháng trong điều kiện cực kỳ nguy hiểm.
Chủ nghĩa bài Do Thái là nền tảng của hệ tư tưởng Quốc xã. Người Do Thái bị loại khỏi đời sống nghề nghiệp và xã hội, bị tước quyền công dân theo Luật Nuremberg năm 1935, rồi trở thành mục tiêu của bạo lực và trục xuất. Các nhóm Roma và Sinti, người khuyết tật, người đồng tính, đối thủ chính trị, Nhân Chứng Giê-hô-va, tù binh Liên Xô và nhiều cộng đồng khác cũng bị đàn áp và sát hại. Chính sách đối ngoại của Quốc xã phá vỡ trật tự sau 1918 bằng tái vũ trang, sáp nhập Áo, chiếm Tiệp Khắc và cuối cùng xâm lược Ba Lan ngày 1 tháng 9 năm 1939, mở đầu Thế chiến thứ hai tại châu Âu.
Trong chiến tranh, Đức Quốc xã tiến hành một cuộc chiến tranh huỷ diệt, đặc biệt tại Đông Âu. Holocaust là quá trình đàn áp và sát hại có hệ thống sáu triệu người Do Thái châu Âu bởi chế độ Quốc xã cùng các đồng minh và cộng tác viên, qua điều kiện sống chết chóc, lao động cưỡng bức, xử bắn hàng loạt và các trại giết người. Theo ước tính của Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Hoa Kỳ (USHMM), nếu tính cả các nhóm nạn nhân khác của chính sách diệt chủng và đàn áp Quốc xã, tổng số người bị giết trong giai đoạn 1933-1945 lên tới khoảng 17 triệu người.

Ngày 8 tháng 5 năm 1945, Đức Quốc xã đầu hàng không điều kiện, chấm dứt chiến tranh tại châu Âu. Nhiều thành phố Đức bị phá huỷ, hàng triệu người chết hoặc mất nhà cửa, lãnh thổ phía đông bị chuyển giao cho Ba Lan và Liên Xô, còn hàng triệu người Đức từ Đông và Trung Âu phải di chuyển hoặc bị trục xuất về phía tây trong điều kiện nhiều khi rất khắc nghiệt.
Một nước Đức bị chia làm hai
Sau chiến tranh, Đức bị chia thành bốn khu vực chiếm đóng do Hoa Kỳ, Anh, Pháp và Liên Xô quản lý; Berlin, dù nằm sâu trong khu vực Liên Xô, cũng bị chia thành bốn phần. Khi căng thẳng giữa các cường quốc Đồng minh chuyển thành Chiến tranh Lạnh, việc chia cắt ngày càng cố định. Ngày 23 tháng 5 năm 1949, Cộng hoà Liên bang Đức (Tây Đức) được thành lập tại các khu vực phía tây, với Luật Cơ bản đặt phẩm giá con người và các quyền cơ bản ở vị trí trung tâm để tránh lặp lại điểm yếu của Hiến pháp Weimar. Ngày 7 tháng 10 năm 1949, Cộng hoà Dân chủ Đức (Đông Đức) được thành lập trong khu vực Liên Xô.
Tây Đức phát triển thành nền dân chủ nghị viện, hội nhập với Tây Âu và Hoa Kỳ; dưới thời Thủ tướng Konrad Adenauer, kinh tế tăng trưởng nhanh trong thập niên 1950-1960, thường được gọi là "phép màu kinh tế". Đông Đức xây dựng nền kinh tế kế hoạch hoá dưới sự lãnh đạo của Đảng Xã hội Chủ nghĩa Thống nhất, đạt một số thành tựu về công nghiệp, giáo dục và việc làm, nhưng thiếu cạnh tranh chính trị và dùng lực lượng an ninh để giám sát xã hội. Năm 1953, một cuộc nổi dậy của công nhân Đông Đức bị quân đội Liên Xô đàn áp; do dòng người tiếp tục rời sang phía tây, chính quyền Đông Đức dựng Bức tường Berlin vào tháng 8 năm 1961 — không chỉ là biểu tượng địa chính trị mà còn chia cắt gia đình, bạn bè và cả những con phố.
Quá trình đối diện với quá khứ Quốc xã cũng diễn ra khác nhau ở hai nước Đức. Tây Đức xét xử một số tội phạm và bồi thường cho nạn nhân, nhưng phải đến thập niên 1960 một thế hệ trẻ mới bắt đầu chất vấn mạnh mẽ vai trò của cha mẹ mình trong thời Quốc xã. Đông Đức tự mô tả mình là nhà nước chống phát xít, nhấn mạnh vai trò của lực lượng cộng sản trong kháng chiến — cách kể này giúp chính quyền né tránh thảo luận đầy đủ về trách nhiệm rộng hơn của xã hội, đồng thời thường đặt trải nghiệm của người Do Thái ở vị trí thứ yếu.
Bức tường Berlin sụp đổ và nước Đức thống nhất lần thứ hai

Thập niên 1980, kinh tế Đông Đức trì trệ trong khi xã hội ngày càng bất mãn, còn chính sách cải tổ của Liên Xô làm giảm khả năng các chế độ Đông Âu dùng vũ lực để giữ quyền lực như trước. Năm 1989, hàng nghìn người Đông Đức rời đất nước qua Hungary và Tiệp Khắc; các cuộc biểu tình ôn hoà lan rộng, đặc biệt tại Leipzig, với khẩu hiệu "Chúng tôi là nhân dân".
Tối ngày 9 tháng 11 năm 1989, quan chức Đông Đức Günter Schabowski chủ trì một họp báo về quy định đi lại mới. Do đọc nhầm một ghi chú được đưa vội trước đó, khi được hỏi quy định có hiệu lực từ khi nào, ông trả lời rằng theo hiểu biết của mình là "ngay lập tức, không chậm trễ" — trong khi quy định lẽ ra chỉ có hiệu lực từ sáng hôm sau. Bản tin truyền hình phát lại câu trả lời ấy khiến hàng nghìn người đổ về các cửa khẩu Berlin ngay trong đêm; lực lượng biên phòng, không nhận được chỉ thị rõ ràng, cuối cùng mở cổng. Bức tường Berlin sụp đổ mà không xảy ra đụng độ quân sự lớn nào.
Ngày 3 tháng 10 năm 1990, các bang Đông Đức gia nhập Cộng hoà Liên bang Đức. Về pháp lý, đây không phải sự thành lập một nhà nước hoàn toàn mới mà là sự mở rộng của Cộng hoà Liên bang Đức theo Luật Cơ bản; ngày 3 tháng 10 từ đó trở thành Ngày Thống nhất nước Đức. Thống nhất chính trị diễn ra nhanh, nhưng thống nhất kinh tế và xã hội khó khăn hơn nhiều: nhiều doanh nghiệp Đông Đức đóng cửa, thất nghiệp tăng, và người dân mất đi không chỉ một chế độ chính trị mà cả một môi trường xã hội quen thuộc. Đầu tư lớn giúp hiện đại hoá hạ tầng phía đông, nhưng chênh lệch về thu nhập, tài sản và cảm nhận bản sắc giữa Đông và Tây vẫn còn dấu vết đến ngày nay.
Nước Đức hiện đại: sức mạnh đi cùng trách nhiệm lịch sử
Sau thống nhất, Đức trở thành nền kinh tế lớn nhất châu Âu và một thành viên trung tâm của Liên minh châu Âu. Nước Đức hiện đại được xây dựng trên hệ thống liên bang, trong đó quyền lực được chia giữa chính phủ liên bang và các bang — phản ánh cả truyền thống phân quyền lâu đời lẫn mong muốn ngăn quyền lực tập trung quá mức, còn Luật Cơ bản đặt phẩm giá con người, nhà nước pháp quyền và các cơ chế kiểm soát quyền lực ở vị trí trọng yếu. Xã hội Đức cũng thay đổi nhờ nhập cư, từ lực lượng lao động Thổ Nhĩ Kỳ và Nam Âu thời hậu chiến đến các làn sóng người tị nạn và nhập cư về sau, khiến câu hỏi "ai là người Đức?" ngày càng được trả lời theo cách đa dạng hơn.
Tuy vậy, chính trị Đức gần đây cho thấy những căng thẳng mới. Sau khi liên minh cầm quyền của Thủ tướng Olaf Scholz tan rã cuối năm 2024, cuộc bầu cử liên bang tháng 2 năm 2025 đưa liên minh CDU/CSU lên vị trí dẫn đầu với 28,7% phiếu, trong khi đảng cực hữu Alternative für Deutschland (AfD) về nhì với 20,8% — gấp đôi kết quả năm 2021 và là thành tích tốt nhất từ trước đến nay của đảng này. Tháng 5 năm 2025, ông Friedrich Merz trở thành thủ tướng sau một cuộc bỏ phiếu ở Bundestag mà chính ông là ứng viên thủ tướng đầu tiên trong lịch sử Cộng hoà Liên bang Đức thất bại ở vòng bỏ phiếu thứ nhất, trước khi giành đủ đa số ở vòng thứ hai. Đà lên của AfD chưa dừng lại: tháng 9 năm 2026, đảng này giành chiến thắng lịch sử trong cuộc bầu cử bang Saxony-Anhalt với gần 44% số phiếu, kết quả mạnh nhất từ trước đến nay của một đảng cực hữu ở cấp bang tại Đức kể từ sau Thế chiến thứ hai.
Ký ức về chế độ Quốc xã khiến những diễn biến ấy đặc biệt nhạy cảm trong đời sống chính trị Đức. Đất nước vẫn đối mặt với già hoá dân số, thiếu lao động, chuyển đổi năng lượng và chênh lệch Đông
- Tây, nhưng câu hỏi lớn hơn có lẽ là: một xã hội từng xây dựng cả nền dân chủ lẫn chế độ diệt chủng sẽ tiếp tục bảo vệ các giá trị dân chủ của mình như thế nào, khi chính những lực lượng mà lịch sử từng cảnh báo lại đang giành được sự ủng hộ của một bộ phận không nhỏ cử tri.
Nếu phải tóm tắt lịch sử Đức trong một ý, đó có thể là: đây không phải hành trình thẳng từ các bộ lạc Germanic đến một cường quốc hiện đại, mà là một chuỗi tranh luận liên tục về lãnh thổ, quyền lực, bản sắc và trách nhiệm. Phổ thống nhất Đức năm 1871 bằng chiến tranh, nhưng nước Đức tái thống nhất năm 1990 bằng con đường hoà bình và tự xác định mình là một nền dân chủ liên bang gắn chặt với châu Âu. Điều đáng chú ý nhất có lẽ không phải việc Đức đã trở thành một quốc gia giàu mạnh, mà là cách xã hội nước này cố gắng biến ký ức về thất bại, tội ác và chia cắt thành cơ sở để bảo vệ dân chủ — một quá trình không hoàn hảo, chưa từng diễn ra ngay lập tức, và cho đến hôm nay vẫn chưa kết thúc.