Lịch sử

Tóm tắt lịch sử của dân tộc Do Thái

Trên bờ đông Địa Trung Hải có một vùng đất nhỏ nhưng mang sức nặng lịch sử đặc biệt. Jerusalem, Hebron, Bethlehem, Nazareth và Galilee xuất hiện trong ký ức thiêng liêng của Do Thái giáo, Kitô giáo và Hồi giáo. Qua nhiều thiên niên kỷ, nơi đây lần lượt nằm dưới quyền cai trị của các vương quốc địa phương, những đế chế lớn và chính quyền thuộc địa.

Với người Do Thái, vùng đất này là quê hương khởi nguồn của dân tộc và tôn giáo họ. Với người Palestine, đây cũng là quê hương nơi nhiều thế hệ gia đình đã sinh sống, canh tác và xây dựng cộng đồng. Chính vì cả hai dân tộc cùng gắn căn tính của mình với một vùng đất, lịch sử Israel không thể được kể đầy đủ mà thiếu lịch sử Palestine.

Từ Canaan đến những vương quốc Israel và Judah

Bức tường phía Tây, Jerusalem
Bức tường phía Tây (Western Wall), Jerusalem — Ảnh: Gary Todd (CC0 1.0)

Theo Kinh Thánh Hebrew, lịch sử người Israel bắt đầu với Abraham, Isaac và Jacob, tiếp nối bằng cuộc Xuất hành khỏi Ai Cập dưới sự dẫn dắt của Moses. Những câu chuyện ấy có ý nghĩa nền tảng đối với Do Thái giáo, nhưng mức độ tương ứng của chúng với bằng chứng khảo cổ vẫn còn được tranh luận. Từ cuối thiên niên kỷ 2 TCN, các cộng đồng Israel dần hình thành tại vùng cao nguyên Canaan. Kinh Thánh kể rằng vào thế kỷ 11 và 10 TCN, Saul, David và Solomon cai trị một vương quốc thống nhất, còn Jerusalem trở thành trung tâm chính trị và tôn giáo — một số nhà nghiên cứu nhìn nhận vương quốc ấy có quy mô đáng kể, những người khác cho rằng quyền lực của David và Solomon có thể chỉ giới hạn trong một nhà nước nhỏ quanh Jerusalem. Dù quy mô còn tranh luận, đến những thế kỷ sau đã tồn tại hai vương quốc rõ ràng hơn: Israel ở phía Bắc và Judah ở phía Nam.

Năm 722 TCN, Assyria tiêu diệt vương quốc Israel. Năm 586 TCN, Babylon chiếm Jerusalem, phá huỷ Đền thờ Thứ nhất và lưu đày một bộ phận giới tinh hoa Judah sang Babylon. Khi Ba Tư chinh phục Babylon, người Do Thái được phép trở về và xây dựng Đền thờ Thứ hai.

Đế chế, nổi dậy và một cộng đồng ngày càng phân tán

Đại giáo đường Dohány, Budapest
Đại giáo đường phố Dohány, Budapest — một trung tâm cộng đồng Do Thái lưu vong ở châu Âu — Ảnh: Nelson Pérez (CC BY-SA 3.0)

Vùng đất sau đó nằm dưới quyền cai trị của Ba Tư, các vương triều Hy Lạp hoá và La Mã. Năm 70 SCN, sau một cuộc nổi dậy lớn, quân La Mã phá huỷ Đền thờ Thứ hai. Cuộc khởi nghĩa Bar Kokhba từ năm 132 đến 135 tiếp tục bị đàn áp nghiêm trọng. Những biến cố này làm dân số Do Thái suy giảm và thúc đẩy quá trình di cư, nhưng không phải toàn bộ người Do Thái đều bị trục xuất trong một thời điểm — Diaspora đã bắt đầu từ trước đó, với các cộng đồng lớn tại Babylon, Alexandria và nhiều thành phố Địa Trung Hải. Người Do Thái cũng tiếp tục sinh sống tại vùng đất lịch sử, dù đôi khi chỉ còn là thiểu số.

Qua nhiều thế kỷ, các cộng đồng Do Thái hình thành những truyền thống khác nhau: người Ashkenazi sinh sống chủ yếu tại Trung và Đông Âu; người Sephardi có nguồn gốc tại bán đảo Iberia rồi phân tán sang Bắc Phi và Đế quốc Ottoman; người Mizrahi sinh sống lâu đời tại Trung Đông và Bắc Phi. Điều duy trì sự liên kết không phải một nền văn hoá hoàn toàn giống nhau, mà là tôn giáo, luật lệ, ký ức lịch sử và ý niệm hướng về Jerusalem.

Bức hại, Holocaust và khát vọng về một quê hương

Theodor Herzl tại Đại hội Zionist lần thứ nhất
Theodor Herzl tại Đại hội Zionist lần thứ nhất, Basel, 25/8/1897 — Ảnh: Government Press Office (Israel) (Public Domain)

Người Do Thái nhiều lần trải qua kỳ thị, trục xuất và bạo lực tại châu Âu cũng như một số nơi khác. Đỉnh điểm là Holocaust, khi Đức Quốc xã và các đồng minh sát hại khoảng sáu triệu người Do Thái trong Thế chiến thứ hai. Tuy nhiên, chủ nghĩa Zion đã xuất hiện từ trước Holocaust — cuối thế kỷ 19, trong bối cảnh chủ nghĩa dân tộc và làn sóng bài Do Thái tại châu Âu, Theodor Herzl cùng các nhân vật khác chủ trương xây dựng một quê hương chính trị cho người Do Thái, ưu tiên Palestine vì mối liên hệ lịch sử và tôn giáo.

Khi ấy, Palestine thuộc Đế quốc Ottoman và có dân cư chủ yếu là người Ả Rập Hồi giáo và Kitô giáo, bên cạnh những cộng đồng Do Thái lâu đời. Các làn sóng di cư của những người theo chủ nghĩa Zion đã mua đất, xây dựng làng định cư và phục hồi Hebrew thành ngôn ngữ hiện đại. Nhưng quá trình ấy cũng tạo ra cạnh tranh về đất đai, lao động và tương lai chính trị.

Tuyên bố Balfour và một lời hứa khó dung hoà

Năm 1917, Anh ban hành Tuyên bố Balfour, ủng hộ việc thành lập một "quê hương dân tộc cho người Do Thái" tại Palestine, đồng thời nói rằng không được gây tổn hại đến quyền dân sự và tôn giáo của những cộng đồng không phải Do Thái đang sinh sống tại đó. Sau Thế chiến thứ nhất, Palestine trở thành lãnh thổ uỷ trị của Anh. Người Do Thái nhìn thấy cơ hội xây dựng quê hương; người Ả Rập Palestine lo sợ trở thành thiểu số trên chính vùng đất của mình. Những cuộc nổi dậy, đàn áp và bạo lực liên cộng đồng ngày càng gia tăng.

Năm 1947, Liên Hợp Quốc đề xuất chia Palestine thành một nhà nước Do Thái, một nhà nước Ả Rập và một khu vực Jerusalem được quản lý quốc tế. Lãnh đạo Do Thái chấp nhận kế hoạch như cơ sở thành lập quốc gia, dù không hài lòng với mọi chi tiết. Lãnh đạo Ả Rập phản đối vì cho rằng kế hoạch phân chia một vùng có đa số dân Ả Rập và trao phần lãnh thổ lớn hơn cho nhà nước Do Thái.

Năm 1948: độc lập đối với bên này, Nakba đối với bên kia

Ben-Gurion đọc Tuyên ngôn Độc lập Israel
David Ben-Gurion đọc Tuyên ngôn Độc lập Israel, 14/5/1948 — Ảnh: Rudi Weissenstein / Government Press Office (CC BY-SA 3.0)

Sau khi kế hoạch phân chia được thông qua, nội chiến bùng nổ giữa các lực lượng Do Thái và Ả Rập tại Palestine. Ngày 14/5/1948, David Ben-Gurion tuyên bố thành lập Nhà nước Israel. Ngày hôm sau, liên minh các quốc gia Ả Rập láng giềng (chủ yếu gồm Ai Cập, Transjordan, Syria, Lebanon và Iraq) tiến quân vào, mở rộng cuộc chiến.

Đối với người Israel, đây là Chiến tranh Độc lập, cuộc đấu tranh sinh tồn của một quốc gia vừa ra đời sau nhiều thế kỷ bức hại và chỉ ba năm sau Holocaust. Đối với người Palestine, đó là Nakba, nghĩa là "thảm hoạ": hơn 700.000 người Palestine bị trục xuất hoặc phải chạy khỏi nhà cửa; hàng trăm cộng đồng Ả Rập bị bỏ hoang, phá huỷ hoặc tái định cư. Nguyên nhân cụ thể thay đổi theo từng địa phương, từ lệnh trục xuất, tấn công quân sự và nỗi sợ bạo lực đến sự sụp đổ của đời sống dân sự.

Khi các hiệp định đình chiến được ký năm 1949, Israel kiểm soát khoảng 78% Palestine thời Anh uỷ trị. Jordan kiểm soát Bờ Tây và Đông Jerusalem, còn Ai Cập quản lý Dải Gaza. Nhà nước Ả Rập mà Liên Hợp Quốc dự kiến không được thành lập — vấn đề người tị nạn Palestine và quyền trở về từ đó trở thành một nút thắt chưa được giải quyết.

Năm 1967 và bài toán chiếm đóng

Israel tiếp tục trải qua Khủng hoảng Suez năm 1956. Trong Chiến tranh Sáu Ngày năm 1967, Israel chiếm Bờ Tây, Đông Jerusalem, Dải Gaza, bán đảo Sinai và Cao nguyên Golan — cuộc chiến đưa thêm hàng trăm nghìn người Palestine vào cảnh di dời và đặt một dân số lớn dưới quyền kiểm soát quân sự Israel. Israel trả lại Sinai cho Ai Cập theo tiến trình hoà bình dẫn đến hiệp ước năm 1979. Nhưng Bờ Tây, Đông Jerusalem và Cao nguyên Golan vẫn nằm dưới sự kiểm soát của Israel; Gaza tiếp tục bị Israel và Ai Cập kiểm soát chặt về biên giới sau khi Israel rút khu định cư và lực lượng thường trực năm 2005.

Theo quan điểm được phần lớn cộng đồng quốc tế chấp nhận, Bờ Tây, Đông Jerusalem và Gaza thuộc Lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng. Tháng 7/2024, Toà án Công lý Quốc tế (ICJ) đưa ra ý kiến tư vấn rằng sự hiện diện tiếp tục của Israel tại Lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng là bất hợp pháp; Israel phản đối cách tiếp cận này, nhấn mạnh nhu cầu an ninh và cho rằng giải pháp phải đạt được thông qua thương lượng trực tiếp.

Hoà bình từng đến rất gần

Hiệp định Oslo năm 1993 mang lại hy vọng khi Israel và Tổ chức Giải phóng Palestine chính thức công nhận nhau. Chính quyền Palestine được thành lập để quản lý một phần Bờ Tây và Gaza. Israel ký hoà ước với Jordan năm 1994, sau hoà ước với Ai Cập năm 1979. Nhưng Oslo để lại những vấn đề khó nhất cho giai đoạn sau: biên giới, Jerusalem, các khu định cư Israel, người tị nạn và quy chế cuối cùng của nhà nước Palestine. Vụ ám sát Thủ tướng Yitzhak Rabin năm 1995, các vụ tấn công vào thường dân, sự mở rộng khu định cư và cuộc Intifada thứ hai làm niềm tin giữa hai bên suy sụp. Palestine cũng bị chia rẽ chính trị: Hamas kiểm soát Gaza từ năm 2007, còn Chính quyền Palestine do Fatah lãnh đạo quản lý hạn chế tại một phần Bờ Tây.

Ngày 7/10 và cuộc chiến chưa kết thúc

Ngày 7/10/2023, Hamas cùng các nhóm vũ trang tiến hành cuộc tấn công vào miền nam Israel, giết hại khoảng 1.200 người và bắt hơn 250 người làm con tin — đa số nạn nhân thiệt mạng là thường dân. Israel sau đó phát động chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Gaza. Đến tháng 8/2026, Gaza vẫn trong tình trạng khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng: phần lớn dân cư tiếp tục phải di dời, cơ sở hạ tầng y tế và giáo dục chịu thiệt hại nặng. Theo số liệu Bộ Y tế Gaza được tổng hợp ngày 11/8/2026, hơn 73.000 người Palestine đã thiệt mạng kể từ tháng 10/2023 — con số này cần được hiểu trong bối cảnh việc xác minh độc lập từng trường hợp giữa chiến tranh là rất khó khăn.

Những cáo buộc nghiêm trọng về vi phạm luật nhân đạo và diệt chủng đang được xem xét trong các tiến trình pháp lý quốc tế; không nên khẳng định kết luận cuối cùng khi các vụ việc chưa hoàn tất. Israel nói mục tiêu là giải cứu con tin và loại bỏ năng lực quân sự của Hamas; các tổ chức quốc tế nhấn mạnh rằng quyền tự vệ không xoá bỏ nghĩa vụ bảo vệ dân thường, bảo đảm viện trợ và tuân thủ luật nhân đạo.

Một quốc gia hiện đại, một xung đột chưa có hồi kết

Đường chân trời Tel Aviv
Đường chân trời Tel Aviv — Ảnh: Uri Sittan (CC BY-SA 3.0)

Israel đã phát triển thành một nền kinh tế công nghệ cao, nổi bật về phần mềm, an ninh mạng và quản lý nước, đồng thời tiếp nhận người Do Thái từ châu Âu, Trung Đông, Bắc Phi, Ethiopia và Liên Xô cũ, tạo nên một xã hội đa dạng nhưng cũng có những bất bình đẳng nội bộ. Người Palestine vẫn theo đuổi quyền tự quyết và một quốc gia độc lập, thường được hình dung tại Bờ Tây và Gaza với Đông Jerusalem là thủ đô. Nhưng lãnh thổ bị phân mảnh, sự mở rộng khu định cư, phân hoá chính trị Palestine và quan ngại an ninh của Israel khiến giải pháp hai nhà nước ngày càng khó thực hiện.

Vì vậy, lịch sử Israel không chỉ là câu chuyện một dân tộc trở về quê hương sau hai nghìn năm. Lịch sử Palestine cũng không chỉ bắt đầu bằng sự xuất hiện của chủ nghĩa Zion. Hai dân tộc có những mối liên hệ lâu dài, khác nhau nhưng có thật, với cùng một vùng đất. Đối với người Do Thái, năm 1948 là sự hồi sinh của chủ quyền sau nhiều thế kỷ bức hại. Đối với người Palestine, đó là sự khởi đầu của mất nước và ly tán. Hai ký ức ấy không loại trừ nhau về mặt lịch sử, dù chúng xung đột sâu sắc về ý nghĩa.

Một cách kể khách quan không có nghĩa là đặt mọi hành động và mọi tổn thất ngang nhau. Nó có nghĩa là thừa nhận nhân tính của cả hai dân tộc, phân biệt dữ kiện với tuyên bố chính trị, ghi rõ nguồn của những con số, và không biến nỗi đau của bên này thành lý do phủ nhận nỗi đau của bên kia.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ từ hệ thống AI của Anthropic (Claude), Microsoft (Copilot) và Google (Gemini). Do giới hạn công nghệ, thông tin trong bài có thể tồn tại sai lệch ngoài tầm kiểm soát dù đã qua kiểm duyệt. Người đọc nên cân nhắc kỹ lưỡng và tự chịu trách nhiệm khi áp dụng các thông tin này.