Lịch sử

Tóm tắt lịch sử Chiến tranh Thế giới thứ nhất

Hãy tưởng tượng một nhóm bạn đang có khá nhiều mâu thuẫn ngầm. Người này không thích người kia, hai nhóm cạnh tranh với nhau, ai cũng tích trữ "đồ nghề", nhưng bên ngoài vẫn cố tỏ ra bình thường. Rồi một ngày, hai người trong nhóm xô xát. Thay vì bình tĩnh giải quyết, những người còn lại lập tức chọn phe. Người này gọi đồng minh, người kia cũng gọi đồng minh. Chỉ sau vài ngày, một cuộc cãi vã nhỏ biến thành một trận hỗn chiến mà gần như không ai còn kiểm soát được.

Chiến tranh Thế giới thứ nhất, diễn ra từ năm 1914 đến năm 1918, về cơ bản cũng bùng nổ theo một cơ chế tương tự, tất nhiên ở quy mô lớn hơn rất nhiều.

Ngày 28 tháng 6 năm 1914, Đại công tước Franz Ferdinand, người kế vị ngai vàng của Đế quốc Áo-Hung, bị ám sát tại Sarajevo. Hung thủ là Gavrilo Princip, một thanh niên người Serbia gốc Bosnia có tư tưởng dân tộc chủ nghĩa. Một tháng sau, Áo-Hung tuyên chiến với Serbia. Từ đây, hệ thống liên minh quân sự của châu Âu bắt đầu được kích hoạt. Nga đứng về phía Serbia. Đức ủng hộ Áo-Hung. Pháp là đồng minh của Nga. Đức tấn công Pháp qua lãnh thổ Bỉ. Anh tham chiến vì Đức vi phạm Hiệp ước London năm 1839, trong đó các cường quốc châu Âu — kể cả Phổ, tiền thân của Đức — đã cam kết bảo đảm nền trung lập của Bỉ, đồng thời để ngăn Đức thống trị châu Âu.

Chỉ trong vòng vài tuần, một cuộc khủng hoảng giữa Áo-Hung và Serbia đã trở thành chiến tranh trên toàn châu Âu. Sau đó, cuộc chiến lan sang Trung Đông, châu Phi, châu Á và các đại dương.

Nhưng nếu cho rằng Chiến tranh Thế giới thứ nhất chỉ bùng nổ vì một vụ ám sát thì cũng giống như nói rằng một khu rừng cháy chỉ vì một que diêm. Que diêm có thể là thứ châm lửa, nhưng khu rừng phải khô từ trước thì ngọn lửa mới lan rộng đến vậy. Vậy điều gì đã khiến "khu rừng châu Âu" năm 1914 trở nên khô và dễ cháy?

Châu Âu trước năm 1914: Hào nhoáng bên ngoài, căng thẳng bên trong

Đầu thế kỷ XX, châu Âu là trung tâm quyền lực của thế giới. Những quốc gia như Anh, Pháp, Đức, Nga và Áo-Hung sở hữu các đế quốc rộng lớn, quân đội hùng mạnh và nền công nghiệp phát triển. Đây cũng là giai đoạn con người rất lạc quan về tương lai. Điện, điện thoại, đường sắt, ô tô, máy bay và nhiều phát minh mới đang xuất hiện. Các thành phố lớn như London, Paris, Berlin và Vienna trở thành biểu tượng của nền văn minh hiện đại.

Nhưng phía sau vẻ hào nhoáng ấy là một hệ thống quốc tế đầy bất ổn.

Chủ nghĩa dân tộc: Khi lòng yêu nước trở nên cực đoan

Chủ nghĩa dân tộc có thể được hiểu đơn giản là niềm tin rằng một dân tộc có chung lịch sử, ngôn ngữ hoặc văn hóa cần được thống nhất và có quyền tự quyết. Ở mức độ tích cực, nó có thể giúp con người đoàn kết và xây dựng đất nước. Nhưng khi bị đẩy đến cực đoan, nó dễ biến thành niềm tin rằng dân tộc mình ưu việt hơn các dân tộc khác.

Tại Pháp, nhiều người vẫn muốn giành lại Alsace và Lorraine, hai vùng lãnh thổ đã bị Đức chiếm sau cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ năm 1870-1871. Tại Đức, việc thống nhất đất nước vào năm 1871 tạo ra niềm tự hào dân tộc mạnh mẽ; Đức muốn có vị trí tương xứng với sức mạnh kinh tế và quân sự đang tăng nhanh của mình. Ở vùng Balkan, nhiều dân tộc như người Serbia, Croatia, Slovenia và Bosnia muốn thoát khỏi sự kiểm soát của các đế quốc lớn, đặc biệt là Áo-Hung và Ottoman.

Serbia muốn tập hợp những cộng đồng người Slav ở miền Nam vào một quốc gia lớn hơn. Điều này khiến Áo-Hung lo ngại, vì trong lãnh thổ của họ có rất nhiều người Slav sinh sống. Khu vực Balkan vì vậy thường được gọi là "thùng thuốc súng của châu Âu".

Chủ nghĩa đế quốc: Cuộc cạnh tranh giành thuộc địa

Vào cuối thế kỷ XIX, các cường quốc châu Âu tranh giành thuộc địa tại châu Phi và châu Á. Anh sở hữu một đế quốc rộng lớn đến mức người ta nói rằng "Mặt Trời không bao giờ lặn trên Đế quốc Anh". Pháp cũng kiểm soát nhiều vùng lãnh thổ tại Bắc Phi, Tây Phi và Đông Dương.

Đức thống nhất muộn hơn nên có ít thuộc địa hơn. Khi nền công nghiệp Đức phát triển nhanh chóng, giới lãnh đạo nước này muốn mở rộng ảnh hưởng, tìm kiếm thị trường và giành thêm thuộc địa. Điều đó dẫn đến sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa Đức với Anh và Pháp. Các cuộc khủng hoảng tại Maroc vào năm 1905 và 1911 là những ví dụ rõ ràng: Đức muốn thách thức ảnh hưởng của Pháp tại Maroc, nhưng kết quả lại khiến Anh và Pháp xích lại gần nhau hơn.

Cuộc cạnh tranh thuộc địa không trực tiếp gây ra chiến tranh năm 1914, nhưng nó làm gia tăng sự nghi ngờ và thù địch giữa các cường quốc.

Chạy đua vũ trang: Ai cũng nói muốn hòa bình nhưng liên tục mua thêm súng

Trước năm 1914, các quốc gia châu Âu đầu tư rất mạnh vào quân đội. Đức xây dựng một lực lượng lục quân lớn và hiện đại. Anh, với vị thế là cường quốc biển, tập trung duy trì lực lượng hải quân mạnh nhất thế giới. Khi Đức bắt đầu đóng nhiều thiết giáp hạm hiện đại, đặc biệt là tàu kiểu Dreadnought, Anh coi đây là mối đe dọa trực tiếp. Một cuộc chạy đua hải quân diễn ra.

Tình hình khá giống hai người hàng xóm đều tuyên bố rằng mình chỉ mua vũ khí để tự vệ. Nhưng khi người này mua thêm mười khẩu súng, người kia cảm thấy bất an và mua hai mươi khẩu. Kết quả là cả hai bên đều cảm thấy kém an toàn hơn, dù đều sở hữu nhiều vũ khí hơn trước.

Ngoài ra, tư tưởng quân phiệt cũng rất phổ biến. Nhiều nhà lãnh đạo tin rằng chiến tranh là công cụ hợp pháp để bảo vệ lợi ích quốc gia. Các vị tướng có ảnh hưởng lớn đến chính sách. Những kế hoạch động viên quân đội được chuẩn bị rất chi tiết, nhưng lại thiếu tính linh hoạt. Một khi quá trình động viên bắt đầu, việc dừng lại trở nên cực kỳ khó khăn.

Hệ thống liên minh: Cơ chế "một người đánh nhau, cả nhóm nhập cuộc"

Trước chiến tranh, châu Âu được chia thành hai khối lớn. Phe Liên minh Trung tâm gồm Đức, Áo-Hung và Italy — dù Italy không tham chiến cùng Đức và Áo-Hung vào năm 1914, và đến năm 1915 còn chuyển sang phía đối phương. Phe Hiệp ước gồm Pháp, Nga và Anh.

Các liên minh ban đầu được thiết kế để ngăn chiến tranh. Ý tưởng là nếu mỗi bên đều có đồng minh mạnh, không ai dám tấn công trước. Trên thực tế, hệ thống này lại biến một cuộc xung đột địa phương thành chiến tranh toàn châu Âu.

Vấn đề không nằm ở việc các liên minh tự động buộc mọi nước phải tham chiến trong mọi trường hợp. Thực tế phức tạp hơn. Nhưng các cam kết quân sự, tính toán chiến lược và nỗi sợ bị cô lập đã khiến các chính phủ liên tục leo thang căng thẳng. Mỗi nước đều sợ rằng nếu mình không hành động ngay, đối thủ sẽ giành lợi thế trước.

Vụ ám sát tại Sarajevo: Que diêm châm vào thùng thuốc súng

Cảnh sát bắt giữ một nghi phạm trên phố Sarajevo ngay sau vụ ám sát, tháng 7 năm 1914
Hiện trường bắt giữ một nghi phạm tại Sarajevo ngay sau vụ ám sát, tháng 7 năm 1914 (bức ảnh này thường được cho là ghi lại vụ bắt Gavrilo Princip, dù danh tính người bị bắt trong ảnh vẫn còn tranh cãi) — Ảnh: Khuyết danh, thường được cho là Walter Tausch (Public Domain)

Ngày 28 tháng 6 năm 1914, Đại công tước Franz Ferdinand và vợ là Sophie đến thăm Sarajevo, thủ phủ của Bosnia. Bosnia từng thuộc Đế quốc Ottoman nhưng bị Áo-Hung sáp nhập chính thức vào năm 1908. Nhiều người Serbia và người Slav ở Bosnia phản đối sự cai trị của Áo-Hung. Một nhóm thanh niên có tư tưởng dân tộc chủ nghĩa lên kế hoạch ám sát, trong số đó có Gavrilo Princip.

Buổi sáng hôm ấy, một quả bom được ném vào đoàn xe nhưng không giết được Franz Ferdinand. Sau đó, đoàn xe thay đổi lịch trình để ông đến bệnh viện thăm những người bị thương. Tuy nhiên, tài xế không được thông báo rõ về tuyến đường mới và rẽ nhầm. Khi chiếc xe dừng lại để quay đầu, nó tình cờ ở rất gần nơi Princip đang đứng. Princip bước tới và bắn hai phát súng. Franz Ferdinand và Sophie đều thiệt mạng.

Đây là một trong những khoảnh khắc "sai một ly, lịch sử đi rất xa". Nếu tài xế không rẽ nhầm, vụ ám sát có thể đã thất bại. Nhưng điều đó không có nghĩa châu Âu chắc chắn tránh được chiến tranh. Những mâu thuẫn sâu sắc vẫn tồn tại và một cuộc khủng hoảng khác có thể đã xuất hiện.

Sau vụ ám sát, Áo-Hung cho rằng Serbia phải chịu trách nhiệm, dù chính phủ Serbia không trực tiếp tổ chức vụ việc. Đức cam kết ủng hộ Áo-Hung, một cam kết thường được gọi là "tấm séc trắng". Ngày 23 tháng 7 năm 1914, Áo-Hung gửi cho Serbia một tối hậu thư với những yêu cầu cực kỳ nghiêm khắc. Serbia chấp nhận phần lớn yêu cầu nhưng từ chối những điều có thể xâm phạm chủ quyền quốc gia.

Ngày 28 tháng 7, Áo-Hung tuyên chiến với Serbia. Nga bắt đầu động viên quân đội để bảo vệ Serbia và duy trì ảnh hưởng ở Balkan. Đức yêu cầu Nga dừng động viên. Khi Nga không đáp ứng, Đức tuyên chiến với Nga ngày 1 tháng 8. Ngày 3 tháng 8, Đức tuyên chiến với Pháp. Ngày 4 tháng 8, quân Đức tiến vào Bỉ. Anh tuyên chiến với Đức.

Châu Âu chính thức bước vào chiến tranh.

Trong vài ngày, các chính phủ đưa ra hàng loạt quyết định mà mỗi quyết định riêng lẻ đều có vẻ "hợp lý" theo góc nhìn của họ. Nhưng khi ghép lại, chúng tạo thành một thảm họa. Đây là một bài học quan trọng của lịch sử: con người không nhất thiết phải muốn tạo ra thảm họa thì thảm họa mới xảy ra. Đôi khi nó xuất hiện vì mỗi bên đều hành động theo nỗi sợ của mình, không tin bên kia và không còn con đường an toàn để lùi lại.

Hai phe trong cuộc chiến

Phe Liên minh Trung tâm ban đầu có Đức và Áo-Hung. Sau đó, Đế quốc Ottoman tham chiến vào cuối năm 1914 và Bulgaria tham gia năm 1915.

Phe Hiệp ước có Anh, Pháp và Nga. Sau này, phe này còn có Serbia, Bỉ, Nhật Bản, Italy, Romania, Hy Lạp, Bồ Đào Nha, Hoa Kỳ và nhiều quốc gia khác.

Cuộc chiến còn huy động nguồn lực từ các thuộc địa và lãnh thổ phụ thuộc. Anh đưa binh sĩ từ Canada, Australia, New Zealand, Ấn Độ, Nam Phi và nhiều nơi khác tới chiến trường. Pháp huy động quân lính và lao động từ Bắc Phi, Tây Phi, Madagascar và Đông Dương.

Nhiều người Việt Nam cũng được đưa sang châu Âu trong thời kỳ chiến tranh. Một số phục vụ trong các đơn vị chiến đấu, nhưng phần lớn làm công nhân, lái xe, y tá hoặc lao động trong các nhà máy quốc phòng.

Điều này cho thấy Chiến tranh Thế giới thứ nhất không chỉ là một cuộc chiến của người châu Âu. Các đế quốc đã sử dụng nhân lực, tài nguyên và tiền bạc từ khắp thế giới.

Năm 1914: Giấc mơ "đánh nhanh thắng nhanh" tan vỡ

Khi chiến tranh bùng nổ, báo chí và phần lớn dân chúng tin rằng cuộc chiến sẽ kết thúc trước lễ Giáng sinh năm 1914. Các đoàn quân lên đường trong tiếng nhạc, cờ hoa và sự cổ vũ của đám đông. Nhiều thanh niên đăng ký nhập ngũ vì lòng yêu nước, áp lực xã hội hoặc đơn giản vì sợ bỏ lỡ một cuộc phiêu lưu lớn. Họ chưa biết mình sắp bước vào điều gì.

Kế hoạch Schlieffen của Đức

Đức nằm giữa Pháp ở phía tây và Nga ở phía đông. Giới quân sự Đức lo ngại phải chiến đấu trên hai mặt trận cùng lúc. Kế hoạch của Đức là nhanh chóng đánh bại Pháp, sau đó chuyển quân sang phía đông đối phó với Nga. Vì hệ thống phòng thủ ở biên giới Pháp-Đức rất mạnh, quân Đức dự kiến đi vòng qua Bỉ. Đức cho rằng Nga cần nhiều thời gian để động viên quân đội, nên họ hy vọng có thể hạ Pháp trong vài tuần.

Nhưng kế hoạch gặp nhiều vấn đề. Bỉ kháng cự mạnh hơn dự đoán. Việc Đức xâm lược Bỉ khiến Anh tham chiến. Mạng lưới hậu cần của Đức bị kéo dài. Quân Nga cũng động viên nhanh hơn dự kiến.

Đến tháng 9 năm 1914, quân Đức tiến gần Paris. Chính phủ Pháp phải rời thủ đô. Tình hình tưởng như sắp kết thúc. Nhưng trong Trận sông Marne lần thứ nhất, quân Pháp và Anh chặn được quân Đức. Đức buộc phải rút lui. Kế hoạch đánh bại Pháp nhanh chóng thất bại.

Cuộc chạy đua ra biển

Sau Trận sông Marne, cả hai bên cố gắng vòng qua sườn phía bắc của đối phương. Họ liên tục kéo dài chiến tuyến cho đến khi chạm bờ Biển Bắc. Từ cuối năm 1914, một hệ thống chiến hào dài hàng trăm kilômét hình thành, trải từ bờ biển Bỉ đến biên giới Thụy Sĩ.

Mặt trận phía Tây rơi vào bế tắc. Hai bên đều có thể phòng thủ rất hiệu quả, nhưng gần như không thể tấn công mà không chịu tổn thất khủng khiếp. Cuộc chiến "đánh nhanh thắng nhanh" biến thành cuộc chiến tiêu hao kéo dài hơn bốn năm.

Cuộc sống trong chiến hào: Không hề "ngầu" như trên phim

Binh sĩ Anh ngồi nghỉ trong chiến hào tại Somme, tháng 7 năm 1916
Binh sĩ Trung đoàn Royal Irish Rifles trong chiến hào tại trận Somme, tháng 7 năm 1916 — Ảnh: Royal Engineers No 1 Printing Company / Imperial War Museums (Public Domain)

Nếu hình dung chiến tranh qua trò chơi điện tử, chúng ta có thể nghĩ đến những pha xung phong liên tục, những tay súng thiện xạ và các nhiệm vụ đầy kịch tính. Thực tế trong chiến hào thường là chờ đợi, lạnh, đói, bẩn, sợ hãi và kiệt sức.

Chiến hào là những đường rãnh sâu được đào xuống đất để bảo vệ binh sĩ trước đạn súng máy và pháo binh. Một hệ thống chiến hào thường có nhiều lớp: chiến hào tiền tuyến, chiến hào hỗ trợ, chiến hào dự bị và các đường hào giao thông nối chúng với nhau. Khu vực giữa hai hệ thống chiến hào đối địch được gọi là "vùng đất không người" — đầy hố bom, dây thép gai, bùn đất và thi thể chưa được thu hồi. Chỉ cần bước khỏi chiến hào, người lính có thể lập tức trở thành mục tiêu của súng máy, pháo binh hoặc lính bắn tỉa.

Bùn, chuột và bệnh tật

Mưa biến nhiều chiến hào thành những rãnh bùn. Binh sĩ phải đứng hàng giờ trong nước lạnh. Điều này có thể gây ra chứng "chân chiến hào", khiến bàn chân sưng, nhiễm trùng và trong trường hợp nghiêm trọng phải cắt bỏ. Chuột sinh sôi nhanh do có nhiều thực phẩm và thi thể. Chấy rận bám đầy quần áo. Nước sạch thiếu thốn. Việc tắm rửa rất hạn chế.

Mùi trong chiến hào là sự pha trộn của bùn, mồ hôi, thuốc súng, rác thải, nhà vệ sinh tạm bợ và xác người. Không có filter nào có thể làm khung cảnh ấy trở nên đẹp hơn.

Nỗi sợ pháo binh

Pháo binh gây ra phần lớn thương vong trong chiến tranh. Một đợt pháo kích có thể kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày. Người lính không biết quả đạn tiếp theo sẽ rơi ở đâu. Họ nghe tiếng pháo được bắn đi, tiếng hú trong không khí và tiếng nổ làm rung chuyển mặt đất.

Nhiều người chịu tổn thương tâm lý nghiêm trọng, khi đó thường được gọi là "shell shock", tạm hiểu là chấn thương do đạn pháo. Một số người run rẩy, mất khả năng nói, hoảng loạn hoặc không thể tiếp tục chiến đấu. Ngày nay, nhiều trường hợp có thể được hiểu là những biểu hiện của rối loạn căng thẳng sau sang chấn, hay PTSD. Nhưng vào thời điểm đó, sức khỏe tâm thần chưa được hiểu đầy đủ. Một số binh sĩ bị coi là hèn nhát hoặc thiếu kỷ luật.

Cuộc hưu chiến Giáng sinh năm 1914

Trong đêm Giáng sinh năm 1914, tại một số khu vực của Mặt trận phía Tây, binh sĩ Đức và Anh tạm ngừng bắn. Họ hát những bài hát Giáng sinh, bước ra khỏi chiến hào, trao đổi thuốc lá, thức ăn và quà lưu niệm. Một số nơi thậm chí có những trận bóng đá không chính thức.

Sự kiện này thường được nhắc đến như một khoảnh khắc nhân văn hiếm hoi giữa chiến tranh. Tuy nhiên, cuộc hưu chiến không diễn ra trên toàn bộ mặt trận và không kéo dài lâu. Bộ chỉ huy hai bên sau đó cố gắng ngăn chặn những sự kiện tương tự, vì họ sợ binh sĩ sẽ không còn muốn bắn vào những người mà mình đã gặp mặt.

Khoảnh khắc ấy cho thấy những người lính ở hai bên có thể không hề căm thù nhau về mặt cá nhân. Nhưng họ vẫn bị cuốn vào một hệ thống lớn hơn, nơi mệnh lệnh, nghĩa vụ và áp lực tập thể buộc họ phải tiếp tục chiến đấu.

Công nghệ hiện đại gặp tư duy chiến tranh cũ

Chiến tranh Thế giới thứ nhất đặc biệt khủng khiếp vì nó kết hợp công nghệ công nghiệp hiện đại với chiến thuật chưa kịp thích nghi. Các vị tướng vẫn tin vào tinh thần tấn công và những đợt xung phong quy mô lớn. Nhưng người lính giờ đây phải đối mặt với súng máy, pháo hạng nặng, dây thép gai và hỏa lực chính xác hơn rất nhiều.

Súng máy

Một khẩu súng máy có thể bắn hàng trăm viên đạn mỗi phút. Chỉ một nhóm nhỏ phòng thủ trong vị trí tốt có thể ngăn chặn cả một đơn vị lớn đang xung phong. Tuy nhiên, nhiều cuộc tấn công vẫn yêu cầu binh sĩ trèo khỏi chiến hào, tiến qua vùng đất trống và đối mặt trực tiếp với súng máy. Kết quả thường là thương vong cực lớn chỉ để giành được vài trăm mét đất.

Pháo binh

Pháo binh trở thành vũ khí chủ lực. Trước một cuộc tấn công, quân đội thường pháo kích vị trí đối phương trong nhiều ngày với hy vọng phá hủy chiến hào và dây thép gai. Nhưng pháo kích cũng cảnh báo đối phương rằng một cuộc tấn công sắp bắt đầu. Nhiều binh sĩ phòng thủ trú trong hầm sâu, đợi pháo ngừng rồi nhanh chóng quay lại vị trí súng máy. Pháo cũng làm mặt đất bị cày nát, khiến quân tấn công di chuyển chậm hơn.

Khí độc

Năm 1915, quân Đức sử dụng khí clo trên quy mô lớn tại Ypres. Sau đó, cả hai bên sử dụng nhiều loại khí độc khác như phosgene và khí mù tạt. Khí độc gây bỏng, tổn thương phổi, mù lòa và cái chết đau đớn. Mặt nạ phòng độc dần được cải tiến, làm giảm hiệu quả của loại vũ khí này, nhưng nỗi sợ khí độc luôn ám ảnh binh sĩ.

Dù khí độc không gây ra phần lớn số người chết trong chiến tranh, tác động tâm lý của nó rất lớn. Một đám mây lạ xuất hiện trên chiến trường có thể khiến cả đơn vị hoảng loạn.

Xe tăng

Xe tăng Mark I của Anh trên chiến trường Somme, tháng 9 năm 1916
Xe tăng Mark I của Anh tại Somme, ngày 25 tháng 9 năm 1916 — một trong những lần xe tăng được dùng trên chiến trường — Ảnh: Ernest Brooks / Imperial War Museums (Public Domain)

Anh sử dụng xe tăng lần đầu trên quy mô đáng kể trong năm 1916. Xe tăng được thiết kế để vượt qua dây thép gai, hố bom và chiến hào. Những mẫu đầu tiên rất chậm, nóng, ồn, hay hỏng và cực kỳ khó điều khiển. Tuy nhiên, xe tăng cho thấy tiềm năng thay đổi chiến tranh. Đến năm 1918, khi được kết hợp với bộ binh, pháo binh và máy bay, xe tăng trở nên hiệu quả hơn.

Máy bay

Khi chiến tranh bắt đầu, máy bay chủ yếu được dùng để trinh sát. Phi công hai bên ban đầu có thể chỉ vẫy tay chào nhau. Nhưng không lâu sau, họ bắt đầu mang theo súng lục, súng trường và cuối cùng là súng máy. Các trận không chiến xuất hiện. Những phi công bắn hạ nhiều máy bay đối phương trở thành người nổi tiếng, được gọi là các "át không chiến". Máy bay còn được sử dụng để chụp ảnh, xác định vị trí pháo binh, ném bom và tấn công mục tiêu mặt đất. Chiến tranh hiện đại bắt đầu mở rộng lên bầu trời.

Tàu ngầm

Đức sử dụng tàu ngầm U-boat để tấn công hoạt động vận chuyển của phe Hiệp ước. Tàu ngầm có thể ẩn dưới mặt nước và phóng ngư lôi vào tàu chiến hoặc tàu buôn. Đây là mối đe dọa nghiêm trọng đối với Anh, quốc gia phụ thuộc nhiều vào lương thực và hàng hóa nhập khẩu. Việc tàu ngầm Đức đánh chìm các tàu có hành khách dân sự, đặc biệt là tàu Lusitania năm 1915, gây phẫn nộ tại nhiều quốc gia, trong đó có Hoa Kỳ.

Những chiến trường chính

Mặt trận phía Tây: Biểu tượng của sự bế tắc

Mặt trận phía Tây là nơi quân Đức đối đầu chủ yếu với quân Pháp, Anh, Bỉ và sau này là Hoa Kỳ. Đây là chiến trường nổi tiếng nhất với hệ thống chiến hào, các cuộc tấn công quy mô lớn và thương vong khủng khiếp.

Trận Verdun năm 1916. Verdun có ý nghĩa lịch sử và biểu tượng rất lớn đối với Pháp. Đức tấn công khu vực này với mục tiêu gây tổn thất nghiêm trọng cho quân đội Pháp. Trận chiến kéo dài gần mười tháng. Cả hai bên bắn hàng chục triệu quả đạn pháo. Những ngôi làng bị xóa khỏi bản đồ. Cảnh quan biến thành một vùng đất đầy bùn và hố bom. Khẩu hiệu nổi tiếng của phía Pháp là: "Họ sẽ không thể vượt qua". Pháp giữ được Verdun, nhưng cả hai bên đều chịu hàng trăm nghìn thương vong. Verdun trở thành biểu tượng của ý chí kháng cự, đồng thời cũng là biểu tượng cho sự vô nghĩa của chiến tranh tiêu hao.

Trận Somme năm 1916. Phe Anh và Pháp mở cuộc tấn công Somme để giảm áp lực lên Verdun và phá vỡ phòng tuyến Đức. Trước khi tấn công, quân Anh pháo kích vị trí Đức khoảng một tuần. Bộ chỉ huy tin rằng phần lớn quân phòng thủ và dây thép gai đã bị tiêu diệt. Nhưng nhiều hầm trú ẩn của Đức vẫn còn nguyên. Ngày 1 tháng 7 năm 1916, binh sĩ Anh trèo khỏi chiến hào và tiến về phía trước. Họ gặp hỏa lực súng máy dữ dội. Chỉ trong ngày đầu tiên, quân đội Anh chịu khoảng 57.000 thương vong, trong đó hơn 19.000 người thiệt mạng — ngày đẫm máu nhất trong lịch sử quân sự Anh. Trận Somme kéo dài nhiều tháng. Phe Hiệp ước chỉ tiến được một khoảng cách hạn chế với cái giá cực lớn.

Mặt trận phía Đông: Rộng lớn và cơ động hơn

Mặt trận phía Đông trải dài từ vùng Baltic đến Biển Đen. Không gian rộng khiến chiến tranh tại đây cơ động hơn so với Mặt trận phía Tây.

Năm 1914, Nga tấn công Đông Phổ nhưng bị Đức đánh bại nặng nề trong Trận Tannenberg. Tuy vậy, Nga vẫn có nguồn nhân lực lớn và tiếp tục chiến đấu. Quân Nga gặp nhiều khó khăn về hậu cần, vũ khí và quản lý. Đế quốc Nga có hàng triệu binh sĩ, nhưng không phải lúc nào cũng có đủ súng, đạn, giày và lương thực cho họ.

Các thất bại quân sự làm suy giảm uy tín của Sa hoàng Nikolai II. Đời sống dân thường ngày càng khó khăn. Lạm phát, thiếu lương thực và bất mãn xã hội tăng cao. Đến năm 1917, nước Nga rơi vào cách mạng.

Mặt trận Italy

Italy vốn là thành viên của Phe Liên minh Trung tâm, nhưng không tham chiến cùng Đức và Áo-Hung vào năm 1914. Năm 1915, Italy gia nhập phe Hiệp ước sau khi được hứa hẹn nhận thêm lãnh thổ.

Quân Italy và Áo-Hung chiến đấu tại khu vực núi Alps và dọc sông Isonzo. Đây là một trong những chiến trường khắc nghiệt nhất. Binh sĩ không chỉ phải đối mặt với đạn pháo mà còn với tuyết, nhiệt độ thấp, núi đá và lở tuyết. Hai bên tổ chức nhiều trận đánh dọc sông Isonzo nhưng đạt được rất ít kết quả. Năm 1917, quân Italy thất bại nặng tại Caporetto và phải rút lui. Tuy nhiên, Italy sau đó ổn định được phòng tuyến và tiếp tục chiến đấu cho đến hết chiến tranh.

Trung Đông và Đế quốc Ottoman

Đế quốc Ottoman tham gia Phe Liên minh Trung tâm vào cuối năm 1914. Các lực lượng Ottoman chiến đấu chống Nga tại vùng Kavkaz, chống Anh tại Ai Cập, Lưỡng Hà và Palestine, đồng thời đối phó với các cuộc nổi dậy trong lãnh thổ.

Một trong những chiến dịch nổi tiếng nhất là Gallipoli năm 1915. Anh và Pháp muốn kiểm soát eo biển Dardanelles, mở đường tiếp tế cho Nga và có thể buộc Ottoman rời khỏi chiến tranh. Quân Anh, Pháp, Australia và New Zealand đổ bộ lên bán đảo Gallipoli. Tuy nhiên, lực lượng Ottoman phòng thủ hiệu quả. Địa hình hiểm trở, bệnh tật, thiếu nước và khả năng chỉ huy yếu kém khiến chiến dịch thất bại. Quân Đồng minh phải rút lui đầu năm 1916. Gallipoli trở thành một phần quan trọng trong ký ức quốc gia của Australia, New Zealand và Thổ Nhĩ Kỳ.

Tại bán đảo Ả Rập, Anh hỗ trợ cuộc nổi dậy của người Arab chống lại Ottoman. Tuy nhiên, các cam kết của Anh với những lực lượng khác nhau thường mâu thuẫn với nhau. Những thỏa thuận bí mật và quyết định trong thời kỳ chiến tranh sau này góp phần hình thành đường biên giới và các xung đột phức tạp tại Trung Đông.

Chiến tranh trên biển

Hải quân Anh phong tỏa Đức, hạn chế việc nhập khẩu lương thực và nguyên liệu. Đức đáp trả bằng chiến tranh tàu ngầm, nhắm vào tàu vận tải đi tới Anh.

Trận Jutland năm 1916 là cuộc đối đầu hải quân lớn nhất trong chiến tranh. Hải quân Đức gây thiệt hại đáng kể cho Anh, nhưng không thể phá vỡ quyền kiểm soát biển của Anh. Sau trận đánh, hạm đội mặt nước của Đức phần lớn tiếp tục ở trong cảng. Trong khi đó, cuộc chiến tàu ngầm ngày càng trở thành chiến lược chính của Đức trên biển.

Chiến tranh tổng lực: Không chỉ quân đội, cả xã hội đều bị huy động

Chiến tranh Thế giới thứ nhất là một cuộc "chiến tranh tổng lực". Điều này có nghĩa gần như toàn bộ nguồn lực của xã hội được huy động cho cuộc chiến. Nhà máy dân sự chuyển sang sản xuất đạn dược. Nhà nước kiểm soát giá cả, phân phối thực phẩm và quản lý lao động. Người dân được kêu gọi mua trái phiếu chiến tranh. Báo chí bị kiểm duyệt. Tuyên truyền xuất hiện ở khắp nơi.

Phụ nữ trong chiến tranh

Khi hàng triệu đàn ông ra trận, phụ nữ đảm nhận nhiều công việc trước đây chủ yếu dành cho nam giới. Họ làm việc trong nhà máy vũ khí, lái xe buýt, làm nông nghiệp, phục vụ trong bệnh viện và tham gia các cơ quan hành chính. Công việc trong nhà máy đạn dược đặc biệt nguy hiểm, với nguy cơ tiếp xúc hóa chất độc hại và cháy nổ.

Sự tham gia của phụ nữ không tự động tạo ra bình đẳng giới, và nhiều người bị yêu cầu trả lại công việc khi binh sĩ trở về. Tuy nhiên, chiến tranh đã làm thay đổi quan niệm về khả năng và vai trò xã hội của phụ nữ. Tại một số quốc gia, những thay đổi này góp phần thúc đẩy quyền bầu cử của phụ nữ trong và sau chiến tranh.

Tuyên truyền

Các chính phủ sử dụng áp phích, phim ảnh, báo chí và diễn văn để duy trì tinh thần chiến đấu. Kẻ thù thường bị mô tả như quái vật hoặc những kẻ man rợ. Các thất bại bị giảm nhẹ, trong khi chiến thắng được phóng đại. Nam giới được khuyến khích nhập ngũ. Phụ nữ được kêu gọi động viên chồng, con hoặc anh em ra trận. Trẻ em cũng được tiếp cận với các thông điệp yêu nước.

Tuyên truyền không chỉ nhằm cung cấp thông tin. Nó định hướng cảm xúc, tạo áp lực xã hội và làm cho việc nghi ngờ chiến tranh trở nên khó khăn hơn.

Nếu mạng xã hội tồn tại vào năm 1914, có lẽ các chính phủ đã sử dụng video ngắn, hashtag, người nổi tiếng và nội dung đề xuất từ thuật toán để thực hiện cùng một mục tiêu. Công nghệ thay đổi, nhưng cuộc cạnh tranh nhằm kiểm soát câu chuyện vẫn còn nguyên.

Đói nghèo và thiếu thốn

Việc hàng triệu người phải nhập ngũ làm giảm lực lượng lao động. Phong tỏa biển khiến nguồn cung thực phẩm và nguyên liệu bị gián đoạn. Tại Đức và Áo-Hung, dân thường chịu thiếu lương thực nghiêm trọng. Mùa đông năm 1916-1917 tại Đức được gọi là "mùa đông củ cải", vì khoai tây thiếu hụt và nhiều người phải dùng củ cải làm thực phẩm chính. Tại Nga, hệ thống vận chuyển không đáp ứng được nhu cầu — có khi lương thực tồn tại ở nông thôn nhưng không được đưa kịp thời đến các thành phố.

Chiến tranh không chỉ giết người bằng súng đạn. Nó còn gây chết chóc thông qua đói nghèo, bệnh tật và sự sụp đổ của hệ thống kinh tế.

Năm 1917: Năm bản lề của cuộc chiến

Năm 1917 là một trong những năm quan trọng nhất của thế kỷ XX. Nga rời khỏi chiến tranh, trong khi Hoa Kỳ tham chiến. Hai sự kiện này thay đổi hoàn toàn cán cân lực lượng.

Cách mạng Nga

Đầu năm 1917, sự bất mãn tại Nga bùng nổ. Người dân biểu tình vì thiếu bánh mì, điều kiện làm việc tồi tệ và chiến tranh kéo dài. Quân đội được lệnh đàn áp biểu tình, nhưng nhiều binh sĩ từ chối và tham gia cùng người dân. Sa hoàng Nikolai II phải thoái vị. Chế độ quân chủ Nga sụp đổ.

Một chính phủ lâm thời được thành lập nhưng vẫn tiếp tục chiến tranh — quyết định cực kỳ thiếu sức hút đối với những người lính và dân thường đã kiệt sức. Tháng 11 năm 1917 theo lịch hiện đại, những người Bolshevik do Vladimir Lenin lãnh đạo giành chính quyền. Họ hứa hẹn "hòa bình, ruộng đất và bánh mì". Chính quyền mới đàm phán với Đức và ký Hòa ước Brest-Litovsk vào tháng 3 năm 1918. Nga mất một vùng lãnh thổ rộng lớn, nhưng rút khỏi chiến tranh. Đức có thể chuyển nhiều quân từ Mặt trận phía Đông sang phía Tây.

Hoa Kỳ tham chiến

Khi chiến tranh bắt đầu, Hoa Kỳ tuyên bố trung lập. Phần lớn người Mỹ không muốn bị kéo vào cuộc chiến của châu Âu. Tuy nhiên, Hoa Kỳ có quan hệ thương mại và tài chính ngày càng sâu với phe Hiệp ước.

Chiến tranh tàu ngầm của Đức làm thay đổi tình hình. Đầu năm 1917, Đức tiếp tục chiến tranh tàu ngầm không hạn chế, nghĩa là tàu ngầm Đức có thể tấn công các tàu đi vào vùng biển chiến sự mà không cần cảnh báo trước. Đức hy vọng đánh bại Anh trước khi Hoa Kỳ có thể đưa lực lượng lớn sang châu Âu. Ngoài ra, bức điện Zimmermann bị Anh phát hiện cho thấy Đức đề nghị Mexico hợp tác chống Hoa Kỳ, đổi lại Đức hứa hỗ trợ Mexico giành lại những vùng lãnh thổ đã mất vào tay Hoa Kỳ trong thế kỷ XIX.

Tháng 4 năm 1917, Hoa Kỳ tuyên chiến với Đức. Ban đầu, quân đội Hoa Kỳ còn nhỏ và cần thời gian để tuyển quân, huấn luyện và vận chuyển sang châu Âu. Nhưng tiềm lực kinh tế, công nghiệp và nhân lực của Hoa Kỳ tạo ra ưu thế lâu dài rất lớn cho phe Hiệp ước. Đối với Đức, thời gian bắt đầu trở thành kẻ thù.

Năm 1918: Cuộc tấn công cuối cùng và sự sụp đổ

Sau khi Nga rút khỏi chiến tranh, Đức chuyển quân sang Mặt trận phía Tây và mở hàng loạt cuộc tấn công lớn vào mùa xuân năm 1918. Mục tiêu là đánh bại Anh và Pháp trước khi quân Mỹ xuất hiện với số lượng áp đảo.

Ban đầu, quân Đức đạt được những bước tiến đáng kể. Họ phá vỡ nhiều đoạn phòng tuyến và tiến gần Paris hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ năm 1914. Nhưng cuộc tấn công không đạt được thắng lợi quyết định. Quân Đức chịu tổn thất lớn, đặc biệt trong các đơn vị tinh nhuệ. Hậu cần không theo kịp tốc độ tiến quân. Binh sĩ kiệt sức và thiếu lương thực. Trong khi đó, ngày càng nhiều quân Mỹ đến châu Âu.

Từ tháng 8 năm 1918, phe Hiệp ước mở một chuỗi phản công thường được gọi là Cuộc tấn công Một trăm ngày. Các lực lượng Anh, Pháp, Mỹ, Canada, Australia và đồng minh phối hợp sử dụng pháo binh, xe tăng, máy bay và bộ binh hiệu quả hơn trước. Quân Đức liên tục phải rút lui.

Ở hậu phương, Đức rơi vào khủng hoảng. Dân chúng đói khổ. Thủy thủ nổi loạn. Biểu tình và cách mạng lan rộng. Các đồng minh của Đức lần lượt sụp đổ: Bulgaria đình chiến vào tháng 9, Đế quốc Ottoman đình chiến vào tháng 10, Áo-Hung tan rã trong bối cảnh các dân tộc thành viên tuyên bố độc lập.

Ngày 9 tháng 11 năm 1918, Hoàng đế Wilhelm II thoái vị. Đức trở thành nước cộng hòa. Ngày 11 tháng 11 năm 1918, hiệp định đình chiến có hiệu lực vào lúc 11 giờ sáng. Sau hơn bốn năm, tiếng súng trên Mặt trận phía Tây ngừng lại.

Nhưng đình chiến không đồng nghĩa với hòa bình hoàn chỉnh. Các hiệp ước chính thức vẫn phải được đàm phán, và những cuộc xung đột khác tiếp tục diễn ra tại nhiều khu vực — nội chiến, xung đột biên giới, cách mạng và bạo lực vẫn tiếp tục tại Nga, Đông Âu, Trung Đông và nhiều nơi khác sau ngày 11 tháng 11.

Hòa ước Versailles: Hòa bình hay "trailer" cho phần hai?

Lễ ký Hòa ước Versailles tại Phòng Gương, Cung điện Versailles, ngày 28 tháng 6 năm 1919
Lễ ký Hòa ước Versailles tại Phòng Gương, Cung điện Versailles, ngày 28 tháng 6 năm 1919 — Ảnh: Helen Johns Kirtland và Lucian Swift Kirtland (Public Domain)

Năm 1919, các nước chiến thắng họp tại Hội nghị Hòa bình Paris để thiết kế trật tự thế giới mới. Bốn nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất, thường được gọi là "Nhóm Tứ cường", là Tổng thống Hoa Kỳ Woodrow Wilson, Thủ tướng Pháp Georges Clemenceau, Thủ tướng Anh David Lloyd George và Thủ tướng Italy Vittorio Orlando.

Mỗi người có mục tiêu khác nhau. Wilson muốn xây dựng một trật tự quốc tế dựa trên quyền tự quyết, ngoại giao công khai và Hội Quốc Liên. Clemenceau muốn bảo đảm an ninh cho Pháp và làm suy yếu Đức để nước này không thể tấn công Pháp thêm lần nữa. Lloyd George phải cân bằng giữa việc trừng phạt Đức, bảo vệ lợi ích của Anh và tránh làm nền kinh tế châu Âu sụp đổ hoàn toàn. Trong khi ba cường quốc kia tranh luận về trật tự thế giới, Orlando chủ yếu tập trung đòi hỏi những vùng lãnh thổ đã được hứa hẹn cho Italy để đổi lấy việc tham chiến năm 1915 — và khi không đạt được như kỳ vọng, ông rời hội nghị trong bất mãn, để lại tâm lý "chiến thắng bị đánh cắp" tại Italy.

Các điều khoản đối với Đức

Theo Hòa ước Versailles, Đức phải chấp nhận trách nhiệm đối với thiệt hại do chiến tranh gây ra, trả các khoản bồi thường lớn, hạn chế quy mô quân đội, không được duy trì không quân quân sự, từ bỏ tàu ngầm và nhiều loại vũ khí hạng nặng, mất toàn bộ thuộc địa, mất một số lãnh thổ tại châu Âu, và chấp nhận khu vực Rhineland bị phi quân sự hóa.

Đối với nhiều người Đức, hòa ước là một sự sỉ nhục.

Cần lưu ý rằng nguyên nhân dẫn đến sự trỗi dậy của Adolf Hitler và Chiến tranh Thế giới thứ hai không chỉ nằm ở Hòa ước Versailles. Cuộc Đại khủng hoảng, sự yếu kém của nền dân chủ Weimar, chủ nghĩa dân tộc cực đoan, tâm lý bài Do Thái, bạo lực chính trị và nhiều yếu tố khác cũng đóng vai trò quan trọng. Tuy nhiên, Hitler đã khai thác rất hiệu quả sự phẫn nộ đối với Versailles để thu hút sự ủng hộ.

Quyền tự quyết không dành cho tất cả mọi người

Tổng thống Wilson nói nhiều về quyền tự quyết của các dân tộc. Tư tưởng này truyền cảm hứng cho nhiều phong trào độc lập. Nhưng nguyên tắc ấy chủ yếu được áp dụng tại châu Âu và cũng không nhất quán. Các dân tộc trong hệ thống thuộc địa Anh và Pháp không được trao quyền tự quyết thực sự. Nhiều lãnh thổ trước đây thuộc Đức hoặc Ottoman được chuyển thành vùng "ủy trị" dưới sự quản lý của các nước chiến thắng. Nói cách khác, hình thức quản trị được đổi tên, nhưng quyền lực thuộc địa vẫn tiếp tục.

Nguyễn Ái Quốc, sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã gửi bản "Yêu sách của nhân dân An Nam" tới Hội nghị Versailles năm 1919. Bản yêu sách đề nghị các quyền tự do, bình đẳng pháp lý và cải cách chính trị cho người Việt Nam dưới chế độ thuộc địa Pháp. Các yêu cầu không được đáp ứng. Sự thất vọng này góp phần khiến nhiều nhà hoạt động tại các thuộc địa nhận ra rằng quyền tự do khó có thể đạt được chỉ bằng việc trông chờ vào lời hứa của các cường quốc.

Hội Quốc Liên

Hội Quốc Liên được thành lập với mục tiêu giải quyết tranh chấp bằng ngoại giao và ngăn chặn chiến tranh. Đây là một ý tưởng tiến bộ, đặt nền móng cho Liên Hợp Quốc sau này. Nhưng Hội Quốc Liên có nhiều điểm yếu. Hoa Kỳ không tham gia dù Tổng thống Wilson là người thúc đẩy ý tưởng. Tổ chức không có lực lượng quân sự riêng và phụ thuộc vào sự hợp tác của các quốc gia thành viên. Khi các cường quốc theo đuổi lợi ích riêng trong thập niên 1930, Hội Quốc Liên không đủ khả năng ngăn chặn hành động xâm lược.

Cái giá của cuộc chiến

Chiến tranh Thế giới thứ nhất khiến hàng triệu quân nhân thiệt mạng và hàng chục triệu người khác bị thương, mất tích hoặc trở thành tù binh. Dân thường cũng chết vì chiến sự, nạn đói, cưỡng bức di dời và bệnh tật. Không có một con số duy nhất được mọi nguồn thống nhất, bởi hồ sơ thời chiến không đầy đủ và cách tính khác nhau. Tuy nhiên, quy mô tổn thất chắc chắn ở mức chưa từng có trong lịch sử nhân loại tính đến thời điểm đó.

Một thế hệ thanh niên bị mất đi. Nhiều gia đình không bao giờ nhận được thi thể của người thân. Những đài tưởng niệm ghi kín tên người chết xuất hiện tại gần như mọi thành phố và ngôi làng ở các quốc gia tham chiến.

Nhiều người sống sót trở về với thương tật nghiêm trọng. Một số mất tay chân, bị mù hoặc biến dạng khuôn mặt. Y học phải phát triển các kỹ thuật mới về phẫu thuật tạo hình, phục hồi chức năng và chân tay giả để đáp ứng nhu cầu.

Tổn thương tâm lý còn khó nhìn thấy hơn. Những người lính trở về có thể không còn hòa nhập được với cuộc sống bình thường. Họ mang theo ký ức về pháo kích, thi thể, bạn bè tử trận và cảm giác tội lỗi vì mình còn sống. Các nhà thơ và nhà văn từng trải qua chiến tranh mô tả một thế hệ bị lừa dối bởi những khẩu hiệu vinh quang.

Chiến tranh bắt đầu với những đoàn quân diễu hành trong tiếng nhạc. Nó kết thúc bằng nghĩa trang, bệnh viện và những người mẹ chờ con không bao giờ trở về.

Đại dịch cúm năm 1918

Vào giai đoạn cuối chiến tranh, thế giới còn phải đối mặt với đại dịch cúm năm 1918. Đại dịch thường được gọi là "cúm Tây Ban Nha", nhưng tên gọi này dễ gây hiểu lầm. Không có bằng chứng chắc chắn cho thấy dịch bắt nguồn từ Tây Ban Nha. Tây Ban Nha trung lập trong chiến tranh nên báo chí nước này ít bị kiểm duyệt hơn. Khi báo chí Tây Ban Nha đưa tin nhiều về dịch bệnh, công chúng quốc tế có cảm giác rằng Tây Ban Nha là nơi chịu ảnh hưởng đặc biệt hoặc là nguồn gốc của dịch.

Việc hàng triệu binh sĩ sống trong doanh trại đông đúc và di chuyển qua nhiều châu lục tạo điều kiện cho virus lây lan. Đại dịch khiến hàng chục triệu người trên toàn thế giới thiệt mạng, có thể nhiều hơn số người chết trực tiếp trong chiến đấu.

Chiến tranh và dịch bệnh kết hợp tạo thành một thảm họa nhân đạo toàn cầu.

Bốn đế quốc biến mất

Sau chiến tranh, bốn đế quốc lớn sụp đổ: Đế quốc Đức, Đế quốc Áo-Hung, Đế quốc Nga và Đế quốc Ottoman. Từ những đế quốc này, nhiều quốc gia hoặc thực thể chính trị mới xuất hiện, trong đó có Ba Lan, Tiệp Khắc, Áo, Hungary và Vương quốc của người Serb, Croat và Slovene, sau này trở thành Nam Tư.

Tuy nhiên, việc vẽ lại bản đồ không giải quyết hoàn toàn các vấn đề dân tộc. Biên giới mới thường chứa nhiều cộng đồng thiểu số. Một vùng lãnh thổ có thể có người nói nhiều ngôn ngữ, theo nhiều tôn giáo và mang nhiều bản sắc khác nhau. Vì vậy, gần như không thể tạo ra những quốc gia hoàn toàn "thuần nhất" về dân tộc. Các quyết định sau chiến tranh giải quyết một số mâu thuẫn nhưng cũng tạo ra những mâu thuẫn mới.

Tại Trung Đông, sự tan rã của Đế quốc Ottoman mở đường cho Anh và Pháp mở rộng ảnh hưởng. Những đường biên giới và cơ chế quản trị được hình thành trong thời kỳ này tiếp tục tác động đến khu vực trong nhiều thập niên.

Vì sao người ta vẫn tiếp tục chiến đấu?

Đây là một câu hỏi khó. Nếu cuộc sống trong chiến hào kinh khủng đến vậy, tại sao hàng triệu binh sĩ không đơn giản bỏ súng và về nhà?

Không có một câu trả lời duy nhất. Một số người chiến đấu vì lòng yêu nước. Một số tin rằng họ đang bảo vệ gia đình và quê hương. Một số tuân theo mệnh lệnh vì sợ bị xử phạt. Một số không muốn bỏ rơi đồng đội. Đối với nhiều binh sĩ, lòng trung thành với những người đang đứng cạnh mình còn quan trọng hơn các khẩu hiệu chính trị. Họ có thể không còn tin vào tướng lĩnh hoặc chính phủ, nhưng vẫn tiếp tục chiến đấu vì không muốn người bạn trong cùng đơn vị phải đối mặt với nguy hiểm một mình.

Áp lực xã hội cũng rất lớn. Tại Anh, trước khi áp dụng chế độ nghĩa vụ quân sự, một số phụ nữ trao lông vũ trắng cho những người đàn ông mặc thường phục nhằm ám chỉ họ hèn nhát vì chưa nhập ngũ. Tuyên truyền khiến việc phản đối chiến tranh bị coi là phản quốc. Kiểm duyệt hạn chế thông tin về tổn thất thực tế.

Tuy nhiên, sự phản kháng vẫn tồn tại. Có những người từ chối nhập ngũ vì lý do lương tâm. Có những cuộc đào ngũ, binh biến và đình công. Năm 1917, một bộ phận lớn quân đội Pháp nổi loạn sau những cuộc tấn công thất bại. Họ phần lớn vẫn sẵn sàng phòng thủ, nhưng từ chối tham gia các đợt xung phong vô vọng.

Điều này cho thấy binh sĩ không phải những cỗ máy tuân lệnh tuyệt đối. Họ đánh giá tình hình, phản ứng với sự bất công và có giới hạn chịu đựng.

Ai phải chịu trách nhiệm?

Sau chiến tranh, Hòa ước Versailles đặt trách nhiệm gây ra chiến tranh chủ yếu lên Đức và các đồng minh. Tuy nhiên, giới sử học đã tranh luận vấn đề này suốt hơn một thế kỷ.

Đức chắc chắn có trách nhiệm đáng kể. Đức ủng hộ mạnh mẽ Áo-Hung trong cuộc khủng hoảng tháng 7, xâm lược Bỉ và lựa chọn thực hiện một chiến lược quân sự khiến chiến tranh mở rộng nhanh chóng. Áo-Hung cũng đóng vai trò quan trọng khi sử dụng vụ ám sát để đối đầu với Serbia và quyết định phát động chiến tranh. Nga góp phần vào quá trình leo thang bằng việc động viên quân đội. Pháp ủng hộ Nga. Serbia không trực tiếp tổ chức vụ ám sát, nhưng các mạng lưới dân tộc chủ nghĩa liên quan đến Serbia đã hoạt động chống Áo-Hung. Anh gửi những tín hiệu ngoại giao chưa đủ rõ ràng về việc mình sẽ tham chiến trong trường hợp Đức tấn công Pháp qua Bỉ.

Nói cách khác, trách nhiệm không hoàn toàn chia đều, nhưng cũng không thể giải thích cuộc chiến chỉ bằng một "nhân vật phản diện" duy nhất. Chiến tranh xuất hiện từ sự kết hợp của chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa đế quốc, chạy đua vũ trang, các kế hoạch quân sự cứng nhắc, sự tính toán sai và hàng loạt quyết định chính trị nguy hiểm.

Đáng sợ nhất là một khi cỗ máy chiến tranh đã được khởi động, phần lớn nhà lãnh đạo đã không thể tìm ra cách dừng nó lại trước khi nó kéo dài bốn năm và hủy diệt cả một thế hệ. Họ bước vào cuộc chiến mà không thực sự hiểu thứ mình đang khởi động.

Chiến tranh Thế giới thứ nhất có ý nghĩa gì với Việt Nam?

Trong thời kỳ chiến tranh, Việt Nam là thuộc địa của Pháp và nằm trong Liên bang Đông Dương. Chính quyền thuộc địa huy động nguồn lực từ Đông Dương để phục vụ chiến tranh. Hàng chục nghìn người Việt Nam được đưa sang châu Âu làm lính chiến, lính thợ, công nhân và nhân viên hỗ trợ. Họ làm việc trong nhà máy, sửa chữa đường sá, vận chuyển hàng hóa, chăm sóc thương binh hoặc phục vụ tại các đơn vị quân sự.

Việc tiếp xúc với xã hội Pháp và các tư tưởng mới tạo ra ảnh hưởng lâu dài đối với một số người Việt Nam. Họ chứng kiến khoảng cách giữa những khẩu hiệu như "tự do, bình đẳng, bác ái" và thực tế của chế độ thuộc địa. Trong nước, Pháp tăng cường khai thác kinh tế, thu thuế và huy động nguyên liệu. Đời sống của nhiều người dân trở nên khó khăn hơn.

Sau chiến tranh, các phong trào dân tộc tại Việt Nam và nhiều thuộc địa khác phát triển mạnh hơn. Người dân đặt câu hỏi: Nếu các cường quốc tuyên bố họ chiến đấu để bảo vệ tự do, tại sao quyền tự do không được áp dụng cho các dân tộc thuộc địa? Đây là một trong những mâu thuẫn lớn của trật tự thế giới sau năm 1918.

Những hiểu lầm phổ biến

Chiến tranh nổ ra chỉ vì Franz Ferdinand bị ám sát. Vụ ám sát là nguyên nhân trực tiếp, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Nếu không có hệ thống liên minh, chủ nghĩa dân tộc, chạy đua vũ trang và cạnh tranh đế quốc, vụ việc có thể chỉ dẫn đến một cuộc xung đột giới hạn.

Tất cả binh sĩ đều muốn chiến tranh. Một số người thực sự hào hứng vào năm 1914, nhưng thái độ rất khác nhau tùy quốc gia, tầng lớp và cá nhân. Nhiều người nhập ngũ vì nghĩa vụ, áp lực hoặc bị bắt buộc.

Các vị tướng đều ngu ngốc và chỉ biết ném quân vào súng máy. Nhiều quyết định quân sự đúng là gây tổn thất khủng khiếp. Tuy nhiên, các quân đội cũng liên tục học hỏi và thay đổi chiến thuật. Đến năm 1918, việc phối hợp bộ binh, pháo binh, xe tăng và máy bay đã tiến bộ rõ rệt. Vấn đề là mỗi cải tiến thường nhanh chóng được đối phương tìm cách hóa giải.

Hoa Kỳ tham chiến và lập tức kết thúc cuộc chiến. Sự tham gia của Hoa Kỳ có ý nghĩa rất lớn về kinh tế, tinh thần và quân sự. Tuy nhiên, quân Anh, Pháp và các lực lượng trong đế quốc của họ đã chiến đấu nhiều năm và chịu phần lớn tổn thất trên Mặt trận phía Tây trước khi quân Mỹ xuất hiện với số lượng lớn. Chiến thắng là kết quả của nhiều yếu tố kết hợp.

Chiến tranh kết thúc hoàn toàn vào ngày 11 tháng 11 năm 1918. Ngày đó là thời điểm đình chiến trên Mặt trận phía Tây. Các hiệp ước hòa bình được ký sau đó. Nội chiến, xung đột biên giới, cách mạng và bạo lực vẫn tiếp tục tại Nga, Đông Âu, Trung Đông và nhiều nơi khác.

Nếu Chiến tranh Thế giới thứ nhất là một "series", phần kết của nó vẫn còn dang dở

Chiến tranh Thế giới thứ nhất khép lại nhưng không giải quyết được những nguyên nhân sâu xa của bất ổn.

Đức bị đánh bại nhưng không bị chiếm đóng hoàn toàn vào cuối năm 1918. Vì vậy, nhiều người Đức khó chấp nhận rằng quân đội đã thực sự thua trên chiến trường. Những lực lượng cực hữu lan truyền câu chuyện sai lệch rằng quân đội bị các chính trị gia, người Do Thái và phe cánh tả "đâm sau lưng". Câu chuyện này sau đó được Đức Quốc xã khai thác.

Italy nằm trong phe chiến thắng nhưng cho rằng mình không nhận được đầy đủ lãnh thổ đã được hứa hẹn. Tâm lý "chiến thắng bị đánh cắp" góp phần tạo điều kiện cho chủ nghĩa phát xít phát triển. Nhật Bản mở rộng vị thế quốc tế trong chiến tranh nhưng không được các cường quốc phương Tây đối xử hoàn toàn bình đẳng tại hội nghị hòa bình. Nga trở thành Liên bang Xô viết sau nội chiến, hình thành một mô hình chính trị mới đối đầu với thế giới tư bản. Hoa Kỳ nổi lên như một cường quốc kinh tế hàng đầu nhưng lại quay về chính sách hạn chế can dự trực tiếp vào châu Âu. Anh và Pháp chiến thắng nhưng suy yếu nghiêm trọng về tài chính và nhân lực. Các đế quốc thuộc địa vẫn tồn tại, nhưng uy tín của chúng đã bị tổn hại; hàng triệu người ở châu Á và châu Phi bắt đầu đòi hỏi quyền tự quyết thực sự.

Vì vậy, Chiến tranh Thế giới thứ nhất không chỉ là một cuộc chiến kết thúc năm 1918. Nó là điểm khởi đầu của nhiều quá trình lớn trong thế kỷ XX: sự trỗi dậy của chủ nghĩa cộng sản, chủ nghĩa phát xít, phong trào giải phóng dân tộc, sự suy yếu của châu Âu và sự vươn lên của Hoa Kỳ.

Gen Z có thể học gì từ cuộc chiến này?

Một sự kiện lớn hiếm khi chỉ có một nguyên nhân. Lịch sử không vận hành như một đoạn video ngắn có một người tốt, một người xấu và một nút "bắt đầu". Chiến tranh Thế giới thứ nhất là kết quả của nhiều lớp nguyên nhân. Muốn hiểu một sự kiện, chúng ta phải phân biệt giữa nguyên nhân sâu xa, nguyên nhân trực tiếp và chất xúc tác. Vụ ám sát là chất xúc tác. Nhưng cấu trúc quyền lực, chủ nghĩa dân tộc, các liên minh và chạy đua vũ trang mới là những yếu tố khiến khủng hoảng mất kiểm soát.

Công nghệ mới không tự động làm con người tốt hơn. Đầu thế kỷ XX là thời kỳ của những phát minh đáng kinh ngạc. Nhưng cùng một nền công nghiệp tạo ra ô tô, điện thoại và máy bay cũng có thể sản xuất súng máy, pháo hạng nặng và khí độc. Ngày nay, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội, máy bay không người lái và công nghệ sinh học cũng có thể được sử dụng theo hướng tích cực hoặc tiêu cực. Câu hỏi quan trọng không chỉ là "Chúng ta có thể tạo ra công nghệ gì?" mà còn là "Ai kiểm soát nó, dùng nó vào mục đích nào và chịu trách nhiệm ra sao?"

Thông tin có thể trở thành vũ khí. Trong chiến tranh, các chính phủ kiểm soát thông tin, xây dựng hình ảnh kẻ thù và tạo ra câu chuyện có lợi cho mình. Trong thời đại mạng xã hội, tốc độ lan truyền thông tin còn nhanh hơn rất nhiều. Một video cắt ghép, một hình ảnh thiếu bối cảnh hoặc một tài khoản giả có thể tác động đến nhận thức của hàng triệu người. Học lịch sử giúp chúng ta nhận ra rằng tuyên truyền không phải phát minh mới. Chỉ có công cụ truyền bá là thay đổi.

Không ai thật sự kiểm soát được quá trình leo thang. Năm 1914, nhiều nhà lãnh đạo nghĩ rằng họ có thể gây áp lực mà không dẫn đến chiến tranh toàn diện. Áo-Hung muốn trừng phạt Serbia. Đức muốn bảo vệ Áo-Hung và đánh bại đối thủ thật nhanh. Nga muốn duy trì uy tín và bảo vệ Serbia. Pháp muốn giữ liên minh với Nga. Anh muốn bảo vệ Bỉ và ngăn Đức thống trị châu Âu. Mỗi bước đều được xem là phản ứng cần thiết trước hành động của bên khác. Nhưng khi tất cả cùng hành động, kết quả vượt khỏi dự tính của họ. Bài học ở đây không phải là mọi bên đều giống nhau hoặc trách nhiệm của mọi bên đều bằng nhau. Bài học là trong một hệ thống đầy nghi ngờ, hành động "phòng vệ" của bên này có thể bị bên kia hiểu là chuẩn bị tấn công.

Hòa bình bền vững không thể chỉ dựa trên việc làm nhục kẻ thua. Sau một cuộc xung đột, mong muốn trừng phạt đối phương là điều dễ hiểu. Nhưng nếu một thỏa thuận hòa bình tạo ra tuyệt vọng, thù hận và cảm giác không có tương lai, nó có thể gieo mầm cho xung đột tiếp theo. Hòa bình bền vững cần an ninh, công lý, phục hồi kinh tế và một cơ chế để các bên giải quyết tranh chấp mà không sử dụng bạo lực. Đó là điều thế giới sau năm 1918 đã không làm được đầy đủ.

Kết luận: Cuộc chiến chấm dứt một thế giới và mở ra một thế giới khác

Chiến tranh Thế giới thứ nhất bắt đầu từ một vụ ám sát nhưng có nguồn gốc trong hàng chục năm cạnh tranh, sợ hãi và chuẩn bị quân sự. Các nhà lãnh đạo nghĩ rằng chiến tranh sẽ ngắn. Nó kéo dài hơn bốn năm. Những người lính lên đường giữa tiếng reo hò. Họ nhanh chóng nhận ra chiến tranh hiện đại không phải là cuộc phiêu lưu lãng mạn, mà là bùn, dây thép gai, pháo binh, khí độc và cái chết vô danh.

Khi tiếng súng ngừng vào ngày 11 tháng 11 năm 1918, bản đồ thế giới đã thay đổi. Bốn đế quốc sụp đổ. Hàng triệu người thiệt mạng. Các quốc gia mới ra đời. Những cuộc cách mạng bùng nổ. Trật tự thuộc địa bắt đầu bị thách thức. Nhưng hòa bình sau chiến tranh không đủ vững chắc. Những vết thương về kinh tế, lãnh thổ, dân tộc và tâm lý không được chữa lành. Chỉ hơn hai thập niên sau, thế giới lại rơi vào một cuộc chiến còn lớn hơn và tàn khốc hơn.

Nếu phải tóm tắt Chiến tranh Thế giới thứ nhất trong một câu, có thể nói như sau: đó là cuộc chiến mà nhiều quốc gia bước vào vì tin rằng họ không còn lựa chọn nào khác, để rồi tạo ra một thế giới tồi tệ hơn rất nhiều so với điều mà bất kỳ bên nào từng dự tính.

Và đó cũng là lý do cuộc chiến cách chúng ta hơn một thế kỷ vẫn đáng được tìm hiểu. Không phải để ghi nhớ tất cả ngày tháng hay tên các vị tướng, mà để hiểu việc cạnh tranh quyền lực, thông tin sai lệch, chủ nghĩa dân tộc cực đoan và những quyết định thiếu đường lui có thể đưa cả một thế hệ đến thảm họa như thế nào.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ từ hệ thống AI của Anthropic (Claude) và Google (Gemini). Do giới hạn công nghệ, thông tin trong bài có thể tồn tại sai lệch ngoài tầm kiểm soát dù đã qua kiểm duyệt. Người đọc nên cân nhắc kỹ lưỡng và tự chịu trách nhiệm khi áp dụng các thông tin này.