Lịch sử

Tóm tắt lịch sử Chiến tranh Thế giới thứ hai

Chiến tranh Thế giới thứ nhất kết thúc năm 1918 với một lời hứa: đây sẽ là "cuộc chiến chấm dứt mọi cuộc chiến". Nhưng lời hứa ấy không tồn tại được lâu.

Chỉ hơn hai mươi năm sau, thế giới lại lao vào một cuộc chiến còn lớn hơn, tàn khốc hơn và đáng sợ hơn. Từ những cánh đồng châu Âu, sa mạc Bắc Phi, các thành phố Trung Quốc đến những hòn đảo nhỏ giữa Thái Bình Dương, hàng triệu con người bị cuốn vào một cỗ máy chiến tranh khổng lồ.

Chiến tranh Thế giới thứ hai diễn ra từ năm 1939 đến năm 1945, nếu tính theo cuộc chiến tại châu Âu. Tuy nhiên, tại châu Á, cuộc xung đột giữa Nhật Bản và Trung Quốc đã bùng nổ toàn diện từ năm 1937, thậm chí có thể truy ngược về việc Nhật chiếm Mãn Châu năm 1931.

Đây là cuộc chiến có quy mô lớn nhất trong lịch sử nhân loại. Hơn 60 quốc gia trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia. Hàng chục triệu quân nhân và dân thường thiệt mạng. Nhiều thành phố bị san phẳng. Nạn diệt chủng Holocaust cướp đi sinh mạng của khoảng sáu triệu người Do Thái, bên cạnh hàng triệu nạn nhân khác của chế độ Đức Quốc xã. Cuộc chiến kết thúc bằng hai quả bom nguyên tử được thả xuống Hiroshima và Nagasaki, mở ra kỷ nguyên mà con người lần đầu tiên có khả năng tự hủy diệt nền văn minh của chính mình.

Nhưng Chiến tranh Thế giới thứ hai không đột nhiên xuất hiện vào một buổi sáng tháng 9 năm 1939. Nó được hình thành từ những vết thương chưa lành của Chiến tranh Thế giới thứ nhất, cuộc Đại khủng hoảng kinh tế, sự trỗi dậy của chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa quân phiệt và việc các nền dân chủ liên tục nhượng bộ trước những hành động xâm lược.

Nếu Chiến tranh Thế giới thứ nhất là câu chuyện về việc các cường quốc vô tình trượt xuống vực, thì Chiến tranh Thế giới thứ hai đáng sợ hơn ở chỗ: một số nhà lãnh đạo biết rất rõ mình đang làm gì và chủ động đẩy cả thế giới xuống vực cùng họ.

Thế giới sau năm 1918: Chiến tranh kết thúc nhưng hòa bình không thật sự bắt đầu

Để hiểu vì sao Chiến tranh Thế giới thứ hai nổ ra, chúng ta phải quay lại thời điểm Chiến tranh Thế giới thứ nhất vừa kết thúc.

Năm 1919, các nước thắng trận ký Hòa ước Versailles với Đức. Theo hòa ước, Đức phải chấp nhận trách nhiệm gây ra chiến tranh, trả một khoản bồi thường lớn, mất nhiều lãnh thổ, từ bỏ thuộc địa và hạn chế nghiêm ngặt lực lượng quân sự. Quân đội Đức bị giới hạn ở mức 100.000 người. Đức không được có không quân, tàu ngầm, xe tăng và nhiều loại vũ khí hạng nặng. Khu vực Rhineland giáp với Pháp phải được phi quân sự hóa.

Đối với Pháp, những điều khoản này là cách bảo đảm Đức không thể tiếp tục tấn công mình. Nhưng đối với nhiều người Đức, Versailles là một sự sỉ nhục.

Nước Đức cảm thấy mình bị đối xử bất công

Khi đình chiến được ký vào tháng 11 năm 1918, quân đội phe Hiệp ước chưa tiến sâu vào lãnh thổ Đức. Vì vậy, nhiều người Đức không hiểu rõ mức độ thất bại của đất nước. Một số lực lượng cực hữu lan truyền câu chuyện rằng quân đội Đức không thua trên chiến trường mà bị "đâm sau lưng" bởi các chính trị gia dân chủ, phe cánh tả và người Do Thái.

Đây là một thuyết âm mưu, nhưng lại có sức hút lớn. Thay vì thừa nhận thất bại quân sự và những sai lầm của giới lãnh đạo, thuyết này tạo ra một nhóm người để đổ lỗi.

Adolf Hitler sau này khai thác câu chuyện đó rất hiệu quả. Ông ta nói với người Đức rằng đất nước từng hùng mạnh nhưng đã bị phản bội. Ông ta hứa xóa bỏ Hòa ước Versailles, tái xây dựng quân đội, lấy lại lãnh thổ và biến Đức thành một cường quốc thống trị châu Âu.

Đây là công thức chính trị quen thuộc: lấy một xã hội đang tức giận, chỉ ra một kẻ thù, hứa khôi phục "thời hoàng kim" và yêu cầu mọi người trao toàn bộ quyền lực cho một lãnh tụ.

Nền dân chủ non trẻ của Đức

Sau khi Hoàng đế Wilhelm II thoái vị, Đức trở thành một nước cộng hòa, thường được gọi là Cộng hòa Weimar. Đây là một nền dân chủ có hiến pháp, quốc hội, bầu cử và nhiều quyền tự do tương đối tiến bộ.

Nhưng nền cộng hòa ra đời trong hoàn cảnh cực kỳ khó khăn. Nhiều người gắn chính phủ dân chủ với thất bại trong chiến tranh và Hòa ước Versailles. Các lực lượng cực hữu muốn khôi phục chế độ độc tài hoặc quân chủ. Các lực lượng cực tả muốn tiến hành cách mạng theo mô hình Bolshevik tại Nga. Bạo lực chính trị diễn ra thường xuyên. Các nhóm bán quân sự đánh nhau trên đường phố. Những vụ ám sát chính trị không hiếm.

Nền dân chủ tồn tại, nhưng giống như một tài khoản mới tạo đã lập tức bị hàng loạt người report, tấn công và tìm cách chiếm quyền kiểm soát.

Siêu lạm phát năm 1923

Sau chiến tranh, nước Đức phải đối mặt với nợ nần và các khoản bồi thường. Năm 1923, khi Đức không thanh toán đầy đủ, quân Pháp và Bỉ chiếm vùng Ruhr, trung tâm công nghiệp quan trọng của Đức. Chính phủ Đức kêu gọi công nhân đình công nhưng vẫn trả lương cho họ bằng cách in thêm tiền.

Kết quả là đồng mark mất giá với tốc độ khủng khiếp. Giá cả có thể thay đổi chỉ trong vài giờ. Người dân phải mang tiền bằng xe đẩy để mua bánh mì. Tiền tiết kiệm cả đời của tầng lớp trung lưu gần như biến thành giấy vụn. Nếu sáng bạn bán một món đồ và chiều mới đi mua thực phẩm, số tiền nhận được có thể đã mất gần hết giá trị.

Cuộc khủng hoảng này được kiểm soát sau đó, nhưng nó phá hủy niềm tin của nhiều người vào chính phủ và hệ thống kinh tế.

Đại khủng hoảng: Khi kinh tế sụp đổ và chính trị cực đoan lên ngôi

Trong nửa sau thập niên 1920, tình hình châu Âu có vẻ ổn định hơn. Kinh tế Đức từng bước phục hồi nhờ nguồn vốn, đặc biệt là các khoản vay từ Hoa Kỳ. Nhưng năm 1929, thị trường chứng khoán Mỹ sụp đổ. Cuộc Đại khủng hoảng bắt đầu và nhanh chóng lan ra toàn thế giới.

Các ngân hàng phá sản. Nhà máy đóng cửa. Thương mại quốc tế suy giảm. Hàng triệu người mất việc làm. Những gia đình thuộc tầng lớp trung lưu bỗng rơi vào cảnh nghèo đói. Tại Đức, tỷ lệ thất nghiệp tăng lên mức khủng khiếp. Đến đầu năm 1933, khoảng sáu triệu người không có việc làm.

Trong lúc cuộc sống tương đối ổn định, phần lớn người dân có thể ủng hộ các chính đảng ôn hòa. Nhưng khi họ không có việc làm, không đủ tiền mua thực phẩm và không thấy tương lai, những lời hứa cực đoan bắt đầu trở nên hấp dẫn.

Đảng Quốc xã của Hitler hứa: tạo việc làm, khôi phục trật tự, xóa bỏ Hòa ước Versailles, tái xây dựng quân đội, tiêu diệt "kẻ thù bên trong", khôi phục niềm tự hào dân tộc Đức. Những khẩu hiệu này đơn giản, mạnh mẽ và dễ lan truyền.

Nếu tồn tại mạng xã hội vào thời điểm đó, bộ máy tuyên truyền Quốc xã có thể đã tạo ra các video ngắn, hashtag, meme và hàng nghìn tài khoản để lặp lại cùng một thông điệp: "Đất nước đang khủng hoảng vì kẻ khác đã phản bội bạn. Chỉ có một lãnh tụ đủ sức giải cứu tất cả." Thông điệp đơn giản không có nghĩa là nó đúng. Nhưng trong khủng hoảng, điều khiến người ta cảm thấy được thấu hiểu đôi khi có sức mạnh hơn một lời giải thích chính xác nhưng phức tạp.

Hitler và sự trỗi dậy của Đức Quốc xã

Adolf Hitler sinh năm 1889 tại Áo. Ông ta từng muốn trở thành họa sĩ nhưng không được nhận vào Học viện Mỹ thuật Vienna. Trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất, Hitler phục vụ trong quân đội Đức. Thất bại năm 1918 có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng của ông ta.

Sau chiến tranh, Hitler tham gia một đảng chính trị nhỏ, sau này trở thành Đảng Công nhân Đức Quốc gia Xã hội chủ nghĩa, thường được gọi là Đảng Quốc xã. Hitler có khả năng diễn thuyết và tuyên truyền rất mạnh. Ông ta biết cách khai thác nỗi sợ, sự tức giận và lòng tự ái của đám đông.

Cuộc đảo chính thất bại

Năm 1923, Hitler và những người ủng hộ tìm cách cướp chính quyền tại Munich. Cuộc đảo chính thất bại và Hitler bị bắt. Trong thời gian ngồi tù, ông ta viết cuốn Mein Kampf, nghĩa là Cuộc đấu tranh của tôi. Trong đó, Hitler trình bày nhiều tư tưởng cực đoan: người Đức thuộc một "chủng tộc Aryan" ưu việt, người Do Thái là kẻ thù của nước Đức, dân chủ là yếu đuối, Đức cần một lãnh tụ có quyền lực tuyệt đối, Đức cần mở rộng lãnh thổ về phía đông để giành "không gian sinh tồn", chủ nghĩa cộng sản và Liên Xô phải bị tiêu diệt.

Những ý tưởng của Hitler không phải bí mật. Ông ta nói và viết khá rõ về mục tiêu của mình. Vấn đề là nhiều người không tin rằng ông ta sẽ thật sự thực hiện chúng, hoặc cho rằng có thể lợi dụng và kiểm soát ông ta. Đây là một trong những đánh giá sai lầm tai hại nhất của lịch sử hiện đại.

Hitler lên nắm quyền bằng con đường hợp pháp rồi phá hủy pháp luật

Đảng Quốc xã không bao giờ giành được quá nửa số phiếu trong một cuộc bầu cử tự do toàn quốc. Tuy nhiên, trong bối cảnh khủng hoảng, đảng này trở thành lực lượng lớn nhất trong quốc hội.

Ngày 30 tháng 1 năm 1933, Tổng thống Paul von Hindenburg bổ nhiệm Hitler làm Thủ tướng Đức. Các chính trị gia bảo thủ nghĩ rằng họ có thể dùng sự nổi tiếng của Hitler để ổn định chính phủ, rồi kiểm soát ông ta từ phía sau. Nhưng người bị kiểm soát cuối cùng lại chính là họ.

Tháng 2 năm 1933, tòa nhà Quốc hội Đức bị cháy. Chính quyền Quốc xã dùng sự kiện này làm lý do đình chỉ nhiều quyền tự do, bắt giữ đối thủ và đàn áp phe cộng sản. Tháng 3, Đạo luật Trao quyền cho phép chính phủ Hitler ban hành luật mà không cần quốc hội phê chuẩn.

Nền dân chủ Đức bị phá hủy từ bên trong.

Bài học quan trọng ở đây là một chế độ độc tài không phải lúc nào cũng xuất hiện bằng xe tăng chạy vào thủ đô. Đôi khi nó bước vào bằng cánh cửa bầu cử, sau đó khóa cánh cửa ấy lại để không ai có thể sử dụng thêm lần nữa.

Thiết lập chế độ độc tài

Sau khi nắm quyền, Hitler nhanh chóng cấm các đảng chính trị khác, giải tán công đoàn độc lập, kiểm soát báo chí, phát thanh, giáo dục và nghệ thuật, bắt giữ đối thủ chính trị, xây dựng lực lượng cảnh sát mật Gestapo, mở các trại tập trung đầu tiên, và buộc xã hội phải phục tùng tư tưởng Quốc xã.

Trẻ em được đưa vào các tổ chức như Đoàn Thanh niên Hitler. Sách bị đốt nếu bị xem là "không phù hợp với tinh thần Đức". Nghệ sĩ, giáo viên và nhà khoa học bị kiểm soát hoặc loại bỏ. Hình ảnh Hitler xuất hiện ở khắp nơi. Bộ máy tuyên truyền do Joseph Goebbels điều hành biến lãnh tụ thành một nhân vật gần như không thể sai lầm.

Đức Quốc xã không chỉ muốn người dân tuân lệnh. Nó muốn kiểm soát cả cách họ suy nghĩ.

Chủ nghĩa phân biệt chủng tộc và con đường dẫn đến Holocaust

Chủ nghĩa bài Do Thái đã tồn tại ở châu Âu trong nhiều thế kỷ. Người Do Thái từng bị phân biệt, trục xuất, đổ lỗi cho dịch bệnh và bị tấn công tại nhiều quốc gia. Đức Quốc xã kế thừa những định kiến đó, sau đó biến chúng thành chính sách nhà nước và một chương trình diệt chủng có hệ thống.

Hitler tuyên truyền rằng người Do Thái đứng sau cả chủ nghĩa tư bản quốc tế lẫn chủ nghĩa cộng sản. Hai điều này mâu thuẫn với nhau, nhưng tuyên truyền cực đoan không cần logic chặt chẽ. Nó chỉ cần một nhóm người để đổ lỗi cho mọi vấn đề.

Năm 1935, Luật Nuremberg tước quyền công dân của người Do Thái và cấm hôn nhân giữa người Do Thái với những người được chế độ xem là "người Đức thuần chủng". Người Do Thái bị đuổi khỏi trường học, cơ quan nhà nước, nhiều ngành nghề và không gian công cộng.

Đêm 9 rạng sáng 10 tháng 11 năm 1938, một chiến dịch bạo lực diễn ra trên khắp Đức và Áo. Giáo đường Do Thái bị đốt, cửa hàng bị phá và hàng nghìn người bị bắt. Sự kiện này thường được gọi là Kristallnacht, hay "Đêm kính vỡ". Đó là một dấu hiệu rõ ràng cho thấy sự phân biệt đã chuyển thành bạo lực công khai do nhà nước tổ chức.

Thế nhưng nhiều quốc gia vẫn hạn chế tiếp nhận người Do Thái chạy trốn. Vấn đề người tị nạn bị nhìn qua lăng kính kinh tế, an ninh và định kiến hơn là một cuộc khủng hoảng nhân đạo.

Khi chiến tranh bắt đầu, việc Đức chiếm đóng phần lớn châu Âu đưa thêm hàng triệu người Do Thái vào tay Đức Quốc xã. Từ đàn áp, trục xuất và tập trung cưỡng bức, chế độ tiến tới kế hoạch giết người hàng loạt mà họ gọi là "Giải pháp cuối cùng".

Không chỉ có Đức: Italy phát xít và Nhật Bản quân phiệt

Chiến tranh Thế giới thứ hai không thể được giải thích chỉ bằng Hitler.

Tại Italy, Benito Mussolini lên nắm quyền từ năm 1922. Ông ta xây dựng chế độ phát xít, đề cao nhà nước, lãnh tụ, quân đội và bạo lực. Mussolini muốn khôi phục hình ảnh của Đế quốc La Mã và biến Địa Trung Hải thành khu vực ảnh hưởng của Italy. Năm 1935, Italy xâm lược Ethiopia, một quốc gia độc lập và là thành viên của Hội Quốc Liên. Hội Quốc Liên lên án và áp đặt một số biện pháp trừng phạt, nhưng không đủ mạnh để ngăn Italy. Thông điệp gửi đến các quốc gia xâm lược rất rõ ràng: có thể vi phạm luật pháp quốc tế mà không phải trả giá quá lớn.

Nhật Bản muốn xây dựng đế quốc tại châu Á

Nhật Bản đã hiện đại hóa nhanh chóng từ cuối thế kỷ XIX và trở thành một cường quốc công nghiệp, quân sự. Nhưng Nhật thiếu nhiều nguồn tài nguyên quan trọng như dầu mỏ, sắt và cao su. Một bộ phận giới lãnh đạo tin rằng Nhật phải xây dựng đế quốc riêng để có tài nguyên, thị trường và vị trí chiến lược.

Năm 1931, quân đội Nhật chiếm Mãn Châu ở đông bắc Trung Quốc và thành lập chính quyền bù nhìn Mãn Châu Quốc. Hội Quốc Liên phản đối nhưng không có hành động hiệu quả. Nhật Bản sau đó rút khỏi tổ chức này.

Năm 1937, chiến tranh toàn diện giữa Nhật Bản và Trung Quốc bùng nổ. Quân Nhật chiếm nhiều thành phố lớn, trong đó có Nam Kinh. Tại đây, binh lính Nhật tiến hành những vụ giết người, cưỡng hiếp và cướp bóc trên quy mô lớn.

Cuộc chiến tại Trung Quốc kéo dài, khốc liệt và thường bị lu mờ trong ký ức phổ biến về Chiến tranh Thế giới thứ hai, vốn hay tập trung vào châu Âu. Đối với hàng triệu người châu Á, chiến tranh thế giới đã bắt đầu từ trước năm 1939.

Chính sách nhượng bộ: Vì sao không ai ngăn Hitler sớm hơn?

Đây là câu hỏi thường xuất hiện khi học về giai đoạn trước chiến tranh.

Hitler liên tục phá vỡ Hòa ước Versailles. Năm 1935, Đức công khai tái vũ trang và áp dụng nghĩa vụ quân sự. Năm 1936, quân Đức tiến vào vùng Rhineland, nơi lẽ ra phải được phi quân sự hóa. Nếu Pháp can thiệp quân sự vào thời điểm đó, quân Đức có thể đã phải rút lui — bản thân lực lượng Đức vẫn còn tương đối yếu. Nhưng Pháp không muốn hành động một mình. Anh cho rằng Đức chỉ đang đưa quân vào lãnh thổ của chính mình. Cả hai nước đều bị ám ảnh bởi ký ức Chiến tranh Thế giới thứ nhất và muốn tránh một cuộc chiến mới.

Hitler nhận ra rằng đối phương không muốn đối đầu. Mỗi lần ông ta tiến thêm một bước mà không bị ngăn chặn, vị thế của ông ta trong nước càng mạnh hơn.

Sáp nhập Áo

Tháng 3 năm 1938, Đức sáp nhập Áo trong sự kiện gọi là Anschluss. Việc thống nhất người Đức và người Áo có sự ủng hộ của một bộ phận dân chúng, nhưng nó cũng được thực hiện dưới sức ép và đe dọa quân sự. Các cường quốc phương Tây không can thiệp.

Khủng hoảng Tiệp Khắc

Hitler tiếp tục yêu cầu vùng Sudetenland của Tiệp Khắc, nơi có nhiều người nói tiếng Đức. Tiệp Khắc là một nền dân chủ, có quân đội tương đối mạnh, hệ thống phòng thủ tốt và ngành công nghiệp quốc phòng phát triển.

Tháng 9 năm 1938, lãnh đạo Anh, Pháp, Đức và Italy họp tại Munich. Tiệp Khắc không được tham gia trực tiếp vào quyết định về lãnh thổ của chính mình. Anh và Pháp đồng ý để Đức chiếm Sudetenland với hy vọng đổi lấy hòa bình. Thủ tướng Anh Neville Chamberlain trở về và tuyên bố đã mang lại "hòa bình cho thời đại của chúng ta".

Nhưng chỉ vài tháng sau, Hitler chiếm phần còn lại của Tiệp Khắc. Lúc này, mọi lý do về việc chỉ muốn thống nhất người nói tiếng Đức đã mất ý nghĩa. Mục tiêu thật sự là mở rộng lãnh thổ và quyền lực.

Chính sách nhượng bộ thất bại. Tuy nhiên, cũng cần hiểu bối cảnh. Anh và Pháp chưa chuẩn bị đầy đủ cho chiến tranh. Xã hội của họ phản đối mạnh mẽ việc quay lại chiến trường. Nhiều người cho rằng một số yêu cầu của Đức là hợp lý sau những điều khoản khắc nghiệt của Versailles. Nhượng bộ không phải xuất phát hoàn toàn từ sự hèn nhát. Nó đến từ ký ức kinh hoàng của cuộc chiến trước, sự yếu kém quân sự, tính toán sai và hy vọng rằng Hitler có giới hạn.

Sai lầm lớn nhất là cho rằng một nhà độc tài sẽ dừng lại sau khi được đáp ứng yêu cầu, trong khi mỗi chiến thắng chỉ khiến ông ta tin rằng đối phương sẽ tiếp tục lùi bước.

Hitler và Stalin: Hai kẻ thù bất ngờ bắt tay

Đức Quốc xã và Liên Xô là hai chế độ đối lập về tư tưởng. Hitler căm ghét chủ nghĩa cộng sản và xem các dân tộc Slav là thấp kém. Stalin coi Đức Quốc xã là mối đe dọa nghiêm trọng.

Thế nhưng tháng 8 năm 1939, Đức và Liên Xô ký Hiệp ước không xâm phạm Molotov-Ribbentrop. Thế giới bị sốc. Phần công khai của hiệp ước quy định hai bên không tấn công nhau. Nhưng một nghị định thư bí mật chia Đông Âu thành các khu vực ảnh hưởng. Ba Lan sẽ bị chia giữa Đức và Liên Xô. Liên Xô cũng được thừa nhận quyền lợi tại Phần Lan, Estonia, Latvia và một số khu vực khác.

Đối với Hitler, hiệp ước giúp tránh phải chiến đấu trên hai mặt trận ngay từ đầu. Đối với Stalin, nó giúp Liên Xô có thêm thời gian chuẩn bị và đẩy đường biên giới xa hơn về phía tây. Cả hai đều biết mối quan hệ này khó tồn tại lâu dài.

Đó không phải tình bạn. Nó giống như hai người vốn ghét nhau tạm thời hợp tác vì mỗi bên đều nghĩ mình có thể xử lý người kia sau.

Ngày 1 tháng 9 năm 1939: Chiến tranh bắt đầu tại châu Âu

Rạng sáng ngày 1 tháng 9 năm 1939, quân Đức tấn công Ba Lan. Đức sử dụng xe tăng, máy bay, pháo binh và bộ binh trong các chiến dịch có tốc độ cao. Phương pháp này thường được gọi là Blitzkrieg, nghĩa là "chiến tranh chớp nhoáng". Mục tiêu là tập trung lực lượng vào những điểm yếu, phá vỡ phòng tuyến, tiến sâu vào hậu phương và bao vây đối phương trước khi họ kịp phản ứng.

Hai ngày sau, Anh và Pháp tuyên chiến với Đức. Chiến tranh Thế giới thứ hai chính thức bắt đầu tại châu Âu.

Ngày 17 tháng 9, Liên Xô tiến vào miền đông Ba Lan theo thỏa thuận bí mật với Đức. Ba Lan bị tấn công từ hai phía và nhanh chóng thất bại. Tuy nhiên, quân đội Ba Lan không đơn giản sụp đổ ngay lập tức như một số mô tả phổ biến. Họ chiến đấu trong điều kiện cực kỳ bất lợi trước hai cường quốc quân sự. Chính phủ Ba Lan lưu vong tiếp tục hoạt động. Nhiều binh sĩ Ba Lan trốn sang các nước khác và tiếp tục chiến đấu trong lực lượng Đồng minh suốt cuộc chiến.

Sau khi chiếm Ba Lan, Đức Quốc xã bắt đầu đàn áp giới trí thức, lãnh đạo xã hội và cộng đồng Do Thái. Liên Xô cũng bắt giữ, trục xuất và xử tử nhiều người Ba Lan tại khu vực mình kiểm soát. Người dân Ba Lan trở thành nạn nhân của cả hai chế độ độc tài.

Năm 1940: Nước Pháp sụp đổ và nước Anh đứng một mình

Sau khi Ba Lan thất thủ, Mặt trận phía Tây trải qua một giai đoạn tương đối yên tĩnh mà báo chí gọi là "cuộc chiến kỳ quặc". Nhưng sự yên tĩnh chỉ là tạm thời.

Tháng 4 năm 1940, Đức tấn công Đan Mạch và Na Uy. Đan Mạch đầu hàng nhanh chóng, trong khi giao tranh tại Na Uy kéo dài hơn. Tháng 5, Đức tấn công Hà Lan, Bỉ, Luxembourg và Pháp.

Cú đánh qua rừng Ardennes

Anh và Pháp dự đoán Đức sẽ tấn công theo hướng tương tự Chiến tranh Thế giới thứ nhất, qua Bỉ. Lực lượng Đồng minh tiến về phía bắc để đối phó. Nhưng mũi tấn công chính của Đức đi qua rừng Ardennes, khu vực mà nhiều chỉ huy Pháp cho rằng xe tăng khó có thể vượt qua với quy mô lớn.

Quân Đức vượt sông Meuse, phá vỡ phòng tuyến và tiến nhanh ra biển. Lực lượng Anh, Pháp và Bỉ ở phía bắc có nguy cơ bị bao vây. Kế hoạch của Đức không đơn giản thành công vì có xe tăng tốt hơn. Thành công đến từ việc tập trung lực lượng, phối hợp chặt chẽ với máy bay và ra quyết định nhanh hơn đối phương.

Cuộc di tản Dunkirk

Hàng trăm nghìn binh sĩ Đồng minh bị dồn về cảng Dunkirk bên bờ biển Pháp. Từ cuối tháng 5 đến đầu tháng 6 năm 1940, Anh tổ chức một chiến dịch di tản khổng lồ. Ngoài tàu hải quân, nhiều tàu dân sự nhỏ cũng tham gia đưa binh sĩ vượt eo biển Manche. Hơn 300.000 quân Đồng minh được giải cứu.

Dunkirk được xem là một phép màu và giúp Anh giữ lại lực lượng cần thiết để tiếp tục chiến đấu. Nhưng cần nhớ đây vẫn là một cuộc rút lui. Quân Đồng minh phải bỏ lại phần lớn vũ khí hạng nặng, xe cộ và trang thiết bị.

Pháp thất thủ

Ngày 14 tháng 6 năm 1940, quân Đức tiến vào Paris. Pháp ký đình chiến ngày 22 tháng 6. Miền bắc và phía tây nước Pháp bị Đức chiếm đóng. Phần phía nam do chính quyền Vichy của Thống chế Philippe Pétain quản lý và hợp tác với Đức. Tướng Charles de Gaulle trốn sang Anh và kêu gọi người Pháp tiếp tục kháng chiến.

Chỉ trong khoảng sáu tuần, một trong những cường quốc quân sự lớn nhất châu Âu đã bị đánh bại. Đối với Hitler, đây là một chiến thắng không tưởng — Đức đã làm được điều mà quân đội Đức trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất không thể thực hiện sau bốn năm.

Trận chiến nước Anh: Hitler lần đầu bị chặn lại

Sau khi Pháp thất thủ, Anh gần như đứng một mình tại Tây Âu. Hitler hy vọng Anh sẽ đàm phán. Nhưng chính phủ do Winston Churchill lãnh đạo quyết định tiếp tục chiến đấu. Trong các bài diễn văn nổi tiếng, Churchill không hứa rằng mọi chuyện sẽ dễ dàng. Ông nói về máu, lao động, nước mắt và mồ hôi. Thông điệp của ông đơn giản: Anh có thể đang ở trong tình thế nguy hiểm, nhưng sẽ không đầu hàng.

Để xâm lược Anh, Đức cần kiểm soát bầu trời trên eo biển Manche. Không quân Đức bắt đầu tấn công các sân bay, trạm radar và thành phố của Anh. Không quân Hoàng gia Anh chống trả quyết liệt. Hệ thống radar giúp phát hiện máy bay Đức từ xa. Các trung tâm chỉ huy có thể điều động phi đội đến đúng vị trí cần thiết. Phi công từ nhiều quốc gia tham gia bảo vệ Anh, trong đó có người Ba Lan, Tiệp Khắc, Canada và New Zealand.

Khi Đức chuyển trọng tâm sang ném bom London và các thành phố, các sân bay Anh có thời gian phục hồi. Đến cuối năm 1940, Hitler phải hoãn kế hoạch xâm lược.

Đây là thất bại chiến lược lớn đầu tiên của Đức Quốc xã. Nước Anh không đánh bại hoàn toàn Đức, nhưng đã chứng minh rằng Hitler không phải bất khả chiến bại.

Chiến tranh lan rộng tại Bắc Phi và Địa Trung Hải

Mussolini muốn chứng minh Italy cũng là một cường quốc lớn. Nhưng quân đội Italy chưa chuẩn bị tốt cho một cuộc chiến quy mô rộng. Italy tấn công các vị trí của Anh tại Bắc Phi và xâm lược Hy Lạp, nhưng gặp thất bại. Đức phải can thiệp để hỗ trợ đồng minh.

Tại Bắc Phi, tướng Erwin Rommel chỉ huy Quân đoàn châu Phi. Ông được biết đến với biệt danh "Cáo Sa mạc" nhờ khả năng chỉ huy cơ động. Khu vực Bắc Phi có ý nghĩa lớn vì gần kênh đào Suez, tuyến đường quan trọng nối Anh với Ấn Độ và châu Á. Nó cũng liên quan đến các nguồn dầu mỏ tại Trung Đông.

Chiến trường sa mạc rất khác châu Âu. Quân đội phải đối mặt với nhiệt độ cao, cát bụi và khoảng cách rất lớn. Xe tăng có thể di chuyển nhanh, nhưng mọi cuộc tiến quân đều phụ thuộc vào nhiên liệu, nước và phụ tùng. Một chiếc xe tăng hiện đại nhưng hết nhiên liệu giữa sa mạc về cơ bản chỉ là một khối kim loại rất đắt tiền.

Năm 1942, quân Anh dưới quyền tướng Bernard Montgomery đánh bại lực lượng phe Trục tại trận El Alamein thứ hai, Ai Cập. Cùng thời gian đó, quân Mỹ và Anh đổ bộ lên Bắc Phi thuộc Pháp trong Chiến dịch Torch. Bị tấn công từ cả phía đông lẫn phía tây, lực lượng Đức và Italy tại Bắc Phi đầu hàng vào tháng 5 năm 1943.

Phe Đồng minh sau đó tấn công Sicily và tiến vào Italy. Mussolini bị lật đổ. Chính phủ mới của Italy đầu hàng Đồng minh, nhưng quân Đức nhanh chóng chiếm phần lớn đất nước và tiếp tục chiến đấu. Italy trở thành một chiến trường đẫm máu cho đến gần cuối chiến tranh.

Chiến dịch Barbarossa: Hitler tấn công Liên Xô

Ngày 22 tháng 6 năm 1941, Đức phát động Chiến dịch Barbarossa, tấn công Liên Xô. Đây là chiến dịch xâm lược trên bộ lớn nhất trong lịch sử. Hàng triệu binh sĩ phe Trục tiến vào lãnh thổ Liên Xô trên một mặt trận rộng hàng nghìn kilômét.

Việc tấn công Liên Xô không chỉ là một quyết định quân sự. Nó nằm ở trung tâm tư tưởng của Hitler. Ông ta muốn tiêu diệt chủ nghĩa cộng sản, chiếm đất đai, lương thực và tài nguyên. Dân cư tại khu vực bị chiếm đóng sẽ bị giết, trục xuất, bỏ đói hoặc biến thành lao động phục vụ cho Đế quốc Đức. Đây là một cuộc chiến tranh hủy diệt.

Những chiến thắng ban đầu

Quân Đức đạt những thắng lợi khổng lồ trong những tháng đầu. Nhiều đơn vị Liên Xô bị bao vây. Hàng triệu binh sĩ bị bắt. Không quân Liên Xô mất nhiều máy bay ngay trên mặt đất.

Một phần nguyên nhân là Stalin đã không tin hoàn toàn các cảnh báo rằng Đức sắp tấn công. Quân đội Liên Xô cũng bị suy yếu bởi các cuộc thanh trừng chính trị trước chiến tranh, khi nhiều sĩ quan có kinh nghiệm bị bắt hoặc xử tử.

Tuy nhiên, Liên Xô không sụp đổ. Không gian quá rộng. Đường sá kém. Hệ thống tiếp tế của Đức bị kéo dài. Xe và thiết bị hỏng hóc. Quân đội Liên Xô dù chịu tổn thất khủng khiếp vẫn tiếp tục đưa thêm lực lượng vào chiến đấu. Nhiều nhà máy được tháo dỡ và di chuyển về phía đông, ra ngoài tầm tấn công của Đức. Tại đó, Liên Xô xây dựng một cỗ máy sản xuất chiến tranh khổng lồ.

Trận Moscow

Cuối năm 1941, quân Đức tiến gần Moscow. Nhưng họ đã kiệt sức. Nhiều binh sĩ không có đủ quần áo mùa đông. Nhiên liệu và đạn dược thiếu hụt. Mùa đông khắc nghiệt xuất hiện, nhưng không thể giải thích thất bại của Đức chỉ bằng thời tiết. Quân Đức đã gặp vấn đề hậu cần nghiêm trọng từ trước, trong khi sức kháng cự của Liên Xô mạnh hơn dự tính.

Tháng 12, Hồng quân phản công, đẩy quân Đức khỏi khu vực Moscow. Kế hoạch đánh bại Liên Xô nhanh chóng thất bại. Giống như năm 1914, nước Đức một lần nữa bị kéo vào một cuộc chiến kéo dài trên nhiều mặt trận.

Trân Châu Cảng: Hoa Kỳ bước vào chiến tranh

Thiết giáp hạm USS Arizona bốc cháy sau cuộc tấn công của Nhật vào Trân Châu Cảng, ngày 7 tháng 12 năm 1941
Thiết giáp hạm USS Arizona bốc cháy dữ dội tại Trân Châu Cảng, ngày 7 tháng 12 năm 1941 — Ảnh: Hải quân Hoa Kỳ (Public Domain)

Trong lúc chiến tranh bùng nổ tại châu Âu, Nhật Bản tiếp tục mở rộng tại châu Á. Nhật muốn kiểm soát Đông Nam Á, nơi có dầu mỏ, cao su và nhiều nguyên liệu chiến lược. Nhưng việc mở rộng về phía nam có nguy cơ xung đột với Hoa Kỳ, Anh và Hà Lan. Hoa Kỳ áp đặt các biện pháp cấm vận, đặc biệt là hạn chế xuất khẩu dầu cho Nhật.

Nhật Bản đứng trước ba lựa chọn: rút khỏi các vùng đã chiếm, chấp nhận thiếu dầu và suy giảm sức mạnh quân sự, hoặc dùng chiến tranh để chiếm các nguồn tài nguyên. Giới lãnh đạo quân sự Nhật, đứng đầu là Thủ tướng Hideki Tojo, chọn chiến tranh.

Sáng ngày 7 tháng 12 năm 1941, máy bay Nhật bất ngờ tấn công căn cứ hải quân Hoa Kỳ tại Trân Châu Cảng ở Hawaii. Nhiều tàu chiến và máy bay Mỹ bị phá hủy hoặc hư hại. Hơn 2.400 người Mỹ thiệt mạng. Ngày hôm sau, Tổng thống Franklin D. Roosevelt đưa nước Mỹ tuyên chiến với Nhật Bản. Đức và Italy sau đó tuyên chiến với Hoa Kỳ.

Một cuộc chiến vốn đã rất lớn giờ trở thành cuộc chiến toàn cầu thực sự.

Cuộc tấn công Trân Châu Cảng là một thắng lợi chiến thuật của Nhật, nhưng là một sai lầm chiến lược cực lớn. Nhật không tiêu diệt được các tàu sân bay Mỹ vì chúng không có mặt tại cảng. Các cơ sở sửa chữa và kho nhiên liệu quan trọng vẫn còn hoạt động. Quan trọng hơn, cuộc tấn công khiến một xã hội Mỹ trước đó còn chia rẽ về chiến tranh trở nên đoàn kết.

Nhật Bản đã đánh thức một quốc gia có tiềm lực công nghiệp vượt trội.

Nhật Bản mở rộng thần tốc tại châu Á

Trong những tháng sau Trân Châu Cảng, Nhật Bản giành hàng loạt chiến thắng. Quân Nhật chiếm Hong Kong, Malaya, Singapore, Philippines, Đông Ấn Hà Lan và nhiều hòn đảo ở Thái Bình Dương.

Singapore từng được Anh xem là một pháo đài gần như không thể bị đánh bại. Nhưng quân Nhật tiến xuống từ bán đảo Malaya và buộc lực lượng Anh đầu hàng vào tháng 2 năm 1942. Đây là một trong những thất bại nhục nhã nhất trong lịch sử quân sự Anh.

Nhật Bản tuyên truyền rằng mình đang giải phóng châu Á khỏi chủ nghĩa thực dân phương Tây và xây dựng một "Khối thịnh vượng chung Đại Đông Á". Thông điệp này có sức hấp dẫn nhất định ở những vùng dân chúng đã sống nhiều thập niên dưới ách thuộc địa châu Âu.

Nhưng trên thực tế, sự cai trị của Nhật thường rất tàn bạo. Người dân bị cưỡng bức lao động, thiếu lương thực, đàn áp và giết hại. Nhiều phụ nữ bị ép làm nô lệ tình dục cho quân đội Nhật, thường được gọi bằng uyển ngữ là "phụ nữ giải khuây" (comfort women).

Thực dân châu Âu không mang lại tự do, nhưng quân đội Nhật cũng không đem đến nền độc lập bình đẳng mà họ tuyên truyền. Nhiều dân tộc châu Á bị kẹt giữa hai hệ thống đế quốc.

Việt Nam trong Chiến tranh Thế giới thứ hai

Khi chiến tranh nổ ra, Việt Nam là thuộc địa của Pháp và thuộc Liên bang Đông Dương. Sau khi Pháp thất bại trước Đức năm 1940, chính quyền thuộc địa ở Đông Dương trung thành với chính phủ Vichy. Nhật Bản gây sức ép và đưa quân vào Đông Dương, nhưng trong phần lớn thời gian vẫn duy trì bộ máy hành chính Pháp.

Điều này tạo ra tình trạng thường được mô tả là người dân Việt Nam phải chịu "một cổ hai tròng", vừa dưới chế độ thuộc địa Pháp, vừa chịu sự kiểm soát của quân đội Nhật. Nhật sử dụng Đông Dương làm căn cứ quân sự, kiểm soát giao thông và khai thác tài nguyên phục vụ chiến tranh. Nông dân bị buộc chuyển đổi một phần đất trồng lúa sang các cây công nghiệp như đay và thầu dầu. Việc thu mua, vận chuyển và tích trữ lương thực bị chi phối bởi nhu cầu chiến tranh.

Cuối năm 1944 và đầu năm 1945, nhiều yếu tố kết hợp gây ra nạn đói khủng khiếp ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ: thiên tai và mất mùa, hệ thống vận chuyển bị chiến tranh phá hoại, chính sách thu mua và kiểm soát lương thực, việc ưu tiên nhu cầu quân sự, cùng sự yếu kém và tàn nhẫn của bộ máy quản lý thuộc địa. Các ước tính về số người thiệt mạng không hoàn toàn thống nhất, nhưng theo nhiều tài liệu lịch sử, con số dao động trong khoảng 1,5 đến 2 triệu người — một trong những thảm kịch nhân đạo lớn nhất trong lịch sử Việt Nam hiện đại.

Tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp và trực tiếp kiểm soát Đông Dương. Đến tháng 8 năm 1945, Nhật Bản đầu hàng Đồng minh. Một khoảng trống quyền lực xuất hiện. Mặt trận Việt Minh nhanh chóng phát động Tổng khởi nghĩa. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Hà Nội, tuyên bố thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Như vậy, Chiến tranh Thế giới thứ hai không chỉ là một cuộc chiến xảy ra "ở đâu đó bên châu Âu". Nó trực tiếp làm suy yếu hệ thống thuộc địa, gây ra nạn đói và tạo ra điều kiện chính trị dẫn đến Cách mạng Tháng Tám tại Việt Nam.

Trận Midway: Bước ngoặt ở Thái Bình Dương

Sau những thắng lợi ban đầu, Nhật Bản muốn tiêu diệt các tàu sân bay Mỹ và mở rộng vành đai phòng thủ. Tháng 6 năm 1942, Nhật tấn công đảo Midway. Nhưng tình báo Mỹ đã giải được một phần mật mã hải quân Nhật và biết trước kế hoạch. Các tàu sân bay Mỹ phục kích hạm đội Nhật.

Trong trận đánh, Nhật mất bốn tàu sân bay chủ lực cùng nhiều phi công giàu kinh nghiệm. Hoa Kỳ mất một tàu sân bay. Midway không chấm dứt sức mạnh của Nhật ngay lập tức, nhưng làm thay đổi cán cân chiến lược. Nhật Bản không thể dễ dàng thay thế số phi công và tàu sân bay đã mất. Trong khi đó, các nhà máy Mỹ bắt đầu sản xuất tàu, máy bay và vũ khí với tốc độ ngày càng lớn.

Từ đây, Nhật dần chuyển sang thế phòng thủ. Hoa Kỳ áp dụng chiến lược "nhảy cóc qua đảo". Thay vì tấn công mọi vị trí Nhật chiếm giữ, quân Mỹ lựa chọn các đảo có giá trị chiến lược, bỏ qua một số căn cứ mạnh và cô lập chúng. Mỗi hòn đảo bị chiếm có thể trở thành sân bay hoặc căn cứ cho bước tiến tiếp theo về phía Nhật Bản.

Nhưng cuộc chiến trên các đảo rất khốc liệt. Tại Guadalcanal, Iwo Jima, Saipan và Okinawa, quân Nhật thường chiến đấu đến gần như người cuối cùng. Quan niệm quân sự Nhật coi đầu hàng là nhục nhã. Binh sĩ bị yêu cầu hy sinh thay vì trở thành tù binh. Điều này khiến quân Đồng minh tin rằng việc đổ bộ lên các đảo chính của Nhật sẽ gây thương vong khổng lồ.

Stalingrad: Thành phố trở thành nấm mồ của quân đội Đức

Năm 1942, Hitler mở cuộc tấn công mới về phía nam Liên Xô. Mục tiêu là chiếm các mỏ dầu vùng Kavkaz và kiểm soát sông Volga. Thành phố Stalingrad nằm bên sông Volga và mang tên Stalin. Vì vậy, nó có ý nghĩa cả về chiến lược lẫn biểu tượng.

Mùa hè năm 1942, quân Đức tiến vào thành phố. Không quân Đức ném bom dữ dội, biến Stalingrad thành đống đổ nát. Nhưng chính những đống đổ nát ấy tạo ra địa hình thuận lợi cho quân phòng thủ. Giao tranh diễn ra trong từng căn nhà, tầng lầu, nhà máy và cầu thang. Khoảng cách giữa hai bên đôi khi chỉ vài mét. Binh sĩ Liên Xô gọi đây là "chiến tranh chuột".

Quân Đức kiểm soát phần lớn thành phố nhưng không thể hoàn toàn đánh bật quân Liên Xô khỏi bờ sông Volga. Tháng 11 năm 1942, Hồng quân mở cuộc phản công lớn. Thay vì tấn công trực tiếp vào lực lượng Đức trong thành phố, họ đánh vào quân Romania và các đồng minh yếu hơn đang bảo vệ hai cánh. Quân đội Đức tại Stalingrad bị bao vây.

Hitler cấm rút lui. Không quân Đức hứa tiếp tế từ trên không nhưng không đủ khả năng đáp ứng nhu cầu. Binh sĩ Đức dần hết lương thực, thuốc men, nhiên liệu và đạn dược giữa mùa đông. Đầu tháng 2 năm 1943, lực lượng Đức còn lại đầu hàng.

Stalingrad là một trong những trận đánh đẫm máu nhất lịch sử. Nó trở thành bước ngoặt lớn của cuộc chiến tại châu Âu. Từ đây, Đức vẫn còn rất nguy hiểm, nhưng phần lớn thời gian phải chuyển sang phòng thủ trước sức tiến công ngày càng mạnh của Liên Xô.

Chiến tranh công nghiệp: Bên nào sản xuất được nhiều hơn?

Chiến tranh Thế giới thứ hai không chỉ được quyết định bởi những vị tướng trên bản đồ. Nó còn được quyết định bởi công nhân trong nhà máy, kỹ sư, nông dân, tài xế, nhân viên đường sắt và những người quản lý chuỗi cung ứng. Muốn chiến đấu, một quân đội cần súng đạn, xe tăng và nhiên liệu, máy bay và phụ tùng, tàu vận tải, quần áo, giày, thực phẩm, thuốc men, hệ thống liên lạc, đường sắt, xe tải và cảng biển.

Dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Franklin D. Roosevelt, Hoa Kỳ trở thành "kho vũ khí của nền dân chủ". Các nhà máy dân sự chuyển sang sản xuất quân sự. Ngành ô tô sản xuất xe tăng, xe tải và máy bay. Các xưởng đóng tàu chế tạo tàu vận tải với tốc độ chưa từng có.

Liên Xô cũng đạt thành tựu công nghiệp đáng kinh ngạc. Dù mất nhiều vùng lãnh thổ, nước này di chuyển nhà máy về phía đông và sản xuất số lượng lớn xe tăng, pháo và máy bay. Xe tăng T-34 của Liên Xô không hoàn hảo, nhưng có thiết kế hiệu quả, khả năng di chuyển tốt và có thể sản xuất hàng loạt.

Đức phát triển nhiều loại vũ khí tiên tiến như xe tăng Panther, Tiger, tên lửa V-2 và máy bay phản lực Me 262. Nhưng vũ khí tốt trên giấy chưa chắc đủ để chiến thắng. Một chiếc xe tăng cực mạnh nhưng khó sản xuất, tốn nhiên liệu, dễ hỏng và thiếu phụ tùng có thể kém hữu ích hơn một mẫu xe đơn giản được sản xuất với số lượng lớn. Chiến tranh hiện đại không chỉ cần "đồ xịn". Nó cần đủ số lượng, đúng thời điểm, đúng nơi và có người sửa được khi hỏng.

Phe Đồng minh có lợi thế ngày càng lớn về nhân lực, tài nguyên và sản xuất. Đức và Nhật đã khởi động một cuộc chiến dài hạn chống lại những đối thủ có tổng tiềm lực kinh tế vượt xa mình. Đó là một canh bạc mà họ khó có thể thắng nếu không đạt chiến thắng nhanh chóng.

Phụ nữ và mặt trận hậu phương

Khi hàng triệu đàn ông nhập ngũ, phụ nữ đảm nhận nhiều vị trí trong nhà máy, nông nghiệp, vận tải, y tế và quân đội. Tại Hoa Kỳ, hình ảnh "Rosie the Riveter" trở thành biểu tượng của nữ công nhân quốc phòng.

Tại Liên Xô, phụ nữ không chỉ làm việc ở hậu phương mà còn trực tiếp chiến đấu với vai trò phi công, lính bắn tỉa, nhân viên liên lạc và quân y. Một trong những đơn vị nổi tiếng là trung đoàn phi công ném bom ban đêm mà quân Đức gọi là "Phù thủy đêm". Phụ nữ Anh phục vụ trong hệ thống phòng không, cơ quan tình báo và nhiều đơn vị hỗ trợ. Tại các vùng bị chiếm đóng, phụ nữ tham gia lực lượng kháng chiến, che giấu người Do Thái, vận chuyển tài liệu và làm liên lạc viên.

Nhưng chiến tranh cũng khiến phụ nữ trở thành nạn nhân của bạo lực tình dục, cưỡng bức lao động, ném bom và di dời. Sau chiến tranh, nhiều phụ nữ bị yêu cầu rời khỏi công việc để nhường chỗ cho cựu binh. Tuy vậy, trải nghiệm chiến tranh đã làm thay đổi lâu dài cách xã hội nhìn nhận vai trò và năng lực của phụ nữ.

Tình báo, mật mã và cuộc chiến vô hình

Chiến tranh không chỉ diễn ra bằng xe tăng và máy bay. Nó còn là cuộc đấu trí giữa các mạng lưới tình báo.

Đức sử dụng máy Enigma để mã hóa thông tin liên lạc. Hệ thống này tạo ra số lượng cấu hình rất lớn và được xem là cực kỳ khó giải. Các nhà toán học Ba Lan đã đạt những thành tựu quan trọng trong việc phân tích Enigma trước chiến tranh và chia sẻ kiến thức với Anh và Pháp. Trong chiến tranh, trung tâm giải mã tại Bletchley Park của Anh tiếp tục phát triển công việc này.

Alan Turing là một trong những nhân vật nổi tiếng nhất, nhưng thành công không thuộc về riêng một cá nhân. Đó là công sức của hàng nghìn nhà toán học, ngôn ngữ học, kỹ sư, nhân viên vô tuyến và chuyên gia phân tích. Thông tin giải mã giúp Đồng minh theo dõi tàu ngầm Đức, nắm được kế hoạch tác chiến và bảo vệ các đoàn tàu vận tải. Ở Thái Bình Dương, việc giải mã mật mã Nhật góp phần quan trọng vào chiến thắng Midway.

Tuy nhiên, tình báo chỉ có giá trị khi được phân tích đúng và người ra quyết định chịu tin vào nó. Trước khi Đức tấn công Liên Xô và trước cuộc tấn công Trân Châu Cảng, đã có nhiều dấu hiệu cảnh báo. Nhưng thông tin bị phân tán, đánh giá sai hoặc không được lãnh đạo tin tưởng.

Có dữ liệu không đồng nghĩa với có hiểu biết. Đôi khi vấn đề không phải là thiếu thông tin, mà là con người chỉ tin điều phù hợp với suy nghĩ sẵn có của mình.

Holocaust: Tội ác có tổ chức của một nhà nước hiện đại

Holocaust là cuộc đàn áp và giết hại có hệ thống khoảng sáu triệu người Do Thái bởi Đức Quốc xã và các lực lượng hợp tác. Đây không phải là một vụ bạo lực tự phát. Nó là một quá trình từng bước, có luật pháp, hồ sơ, đường sắt, ngân sách, nhân viên và cơ quan hành chính tham gia.

Ban đầu, người Do Thái bị tước quyền công dân, tài sản và việc làm. Sau khi Đức chiếm Ba Lan, nhiều người Do Thái bị buộc sống trong các khu biệt lập gọi là ghetto. Điều kiện sống tại đây vô cùng khắc nghiệt với đói nghèo, bệnh tật và mật độ dân cư cao.

Khi Đức tấn công Liên Xô, các đơn vị hành quyết đặc biệt đi theo quân đội và tiến hành những vụ bắn giết hàng loạt. Tại Babi Yar gần Kyiv, hàng chục nghìn người Do Thái bị sát hại chỉ trong hai ngày.

Nhưng bắn giết quy mô lớn gây khó khăn về hậu cần và ảnh hưởng tâm lý đến một số thành viên lực lượng hành quyết. Đức Quốc xã tìm kiếm phương pháp giết người "hiệu quả" hơn. Các trại hủy diệt được xây dựng, chủ yếu tại Ba Lan bị chiếm đóng.

Người Do Thái từ khắp châu Âu bị đưa lên các đoàn tàu chở hàng. Nhiều người được thông báo rằng họ đang được "tái định cư" hoặc đưa đi lao động. Khi đến trại, họ bị phân loại. Một số người được giữ lại làm lao động cưỡng bức. Nhiều người khác, đặc biệt là trẻ em, người cao tuổi và người không đủ sức lao động, bị đưa thẳng vào phòng hơi ngạt.

Auschwitz-Birkenau trở thành biểu tượng nổi tiếng nhất của hệ thống này, nhưng Holocaust diễn ra tại rất nhiều địa điểm bằng nhiều phương thức khác nhau.

Ngoài người Do Thái, Đức Quốc xã còn đàn áp và giết hại người Roma, người khuyết tật, tù binh chiến tranh Liên Xô, người Ba Lan và các dân tộc Slav khác, người đồng tính, Nhân chứng Jehovah, đối thủ chính trị, và những người bị chế độ xem là "không phù hợp".

Holocaust cho thấy một xã hội hiện đại, có giáo dục, khoa học và bộ máy hành chính phát triển vẫn có thể thực hiện tội ác khủng khiếp. Tội ác không chỉ do một số "quái vật" riêng lẻ gây ra. Nó còn cần sự tham gia của những người ký giấy tờ, lập lịch tàu, tịch thu tài sản, canh gác, báo cáo hàng xóm hoặc đơn giản là quay mặt đi.

Nó bắt đầu không phải bằng phòng hơi ngạt, mà bằng lời nói thù ghét, thuyết âm mưu, phân loại con người và sự chấp nhận rằng một nhóm nào đó không xứng đáng có quyền như những người khác.

Kháng chiến trong các vùng bị chiếm đóng

Không phải mọi người dân tại các nước bị chiếm đều thụ động. Các phong trào kháng chiến xuất hiện tại Pháp, Ba Lan, Nam Tư, Hy Lạp, Liên Xô, Italy và nhiều khu vực khác. Lực lượng kháng chiến thực hiện nhiều nhiệm vụ: thu thập tình báo, phá hoại đường sắt và cơ sở quân sự, in báo bí mật, che giấu người Do Thái và phi công Đồng minh, tấn công lực lượng chiếm đóng, hỗ trợ quân Đồng minh khi họ tiến vào.

Tại Ba Lan, phong trào kháng chiến xây dựng một nhà nước bí mật với hệ thống giáo dục và hành chính ngầm. Năm 1943, người Do Thái trong khu ghetto Warsaw nổi dậy chống quân Đức. Họ biết cơ hội chiến thắng rất thấp nhưng vẫn lựa chọn kháng cự. Năm 1944, lực lượng kháng chiến Ba Lan phát động Khởi nghĩa Warsaw khi Hồng quân tiến gần thành phố. Cuộc nổi dậy bị Đức đàn áp tàn bạo.

Tại Nam Tư, lực lượng du kích do Josip Broz Tito lãnh đạo xây dựng một trong những phong trào kháng chiến mạnh nhất châu Âu.

Tuy nhiên, bức tranh không chỉ gồm người kháng chiến và quân chiếm đóng. Một số người hợp tác với Đức vì tư tưởng, lợi ích cá nhân, chống cộng sản, thù hận dân tộc hoặc đơn giản để sống sót. Chiến tranh đặt con người vào những tình huống đạo đức rất phức tạp. Không phải mọi lựa chọn đều rõ ràng, nhưng điều đó cũng không xóa bỏ trách nhiệm đối với những hành động gây hại cho người khác.

D-Day: Đồng minh trở lại Tây Âu

Lính Mỹ đổ bộ lên bãi biển Omaha, Normandy, ngày 6 tháng 6 năm 1944
"Into the Jaws of Death" — lính Mỹ đổ bộ lên bãi biển Omaha trong ngày D-Day, 6 tháng 6 năm 1944 — Ảnh: Robert F. Sargent / Tuần duyên Hoa Kỳ (Public Domain)

Đến năm 1944, Liên Xô đang đẩy quân Đức lùi về phía tây. Nhưng Stalin nhiều lần yêu cầu Anh và Mỹ mở một mặt trận lớn tại Tây Âu để giảm áp lực lên Hồng quân.

Ngày 6 tháng 6 năm 1944, quân Đồng minh đổ bộ lên Normandy, miền bắc nước Pháp. Chiến dịch này thường được gọi là D-Day. Hàng nghìn tàu thuyền và máy bay tham gia. Lính Mỹ, Anh, Canada và các nước Đồng minh đổ bộ lên năm bãi biển. Việc chuẩn bị được giữ bí mật ở mức cao. Đồng minh còn tiến hành chiến dịch đánh lừa, khiến Đức tin rằng cuộc đổ bộ chính sẽ diễn ra tại Pas-de-Calais, nơi eo biển Manche hẹp nhất.

Tại một số bãi biển, sức kháng cự của Đức tương đối hạn chế. Nhưng tại Omaha, quân Mỹ chịu thương vong nặng nề. Đến cuối ngày, Đồng minh thiết lập được đầu cầu. Cuộc chiến chưa kết thúc. Quân Đồng minh phải mất nhiều tuần chiến đấu qua địa hình Normandy với những hàng rào cây dày đặc. Cuối tháng 8, Paris được giải phóng.

Quân Đồng minh tiến về phía Đức, nhưng đường tiếp tế ngày càng dài. Tháng 9 năm 1944, Chiến dịch Market Garden nhằm chiếm các cây cầu quan trọng tại Hà Lan thất bại. Tháng 12, Đức mở cuộc phản công bất ngờ tại Ardennes, tạo ra một chỗ lồi lớn trên chiến tuyến — thường được gọi là Trận phản công Ardennes (phương Tây hay gọi là Battle of the Bulge). Quân Mỹ và Đồng minh cuối cùng chặn được cuộc tấn công.

Đức đã sử dụng phần lớn lực lượng dự bị cuối cùng nhưng không đạt được mục tiêu. Sau thất bại này, con đường tiến vào nước Đức gần như không thể đảo ngược.

Liên Xô tiến về Berlin

Trong khi Anh, Mỹ và các đồng minh tiến từ phía tây, Hồng quân tiến từ phía đông. Mặt trận phía Đông là nơi diễn ra phần lớn những trận đánh trên bộ lớn nhất và gây tổn thất nặng nề nhất tại châu Âu. Liên Xô chịu thiệt hại khủng khiếp trong chiến tranh. Hàng triệu quân nhân và dân thường thiệt mạng. Hàng nghìn làng mạc và thành phố bị phá hủy.

Khi tiến vào Đông Âu và Đức, một số binh sĩ Liên Xô thực hiện hành vi trả thù, cướp bóc và bạo lực tình dục đối với dân thường. Quy mô và bối cảnh của những tội ác này không thể xóa bỏ vai trò quyết định của Liên Xô trong việc đánh bại Đức Quốc xã, nhưng cũng không nên bị bỏ qua.

Tháng 4 năm 1945, Hồng quân bao vây Berlin. Hitler trú trong boong-ke dưới lòng đất. Ông ta vẫn ra lệnh cho những đơn vị gần như không còn tồn tại và đổ lỗi cho người Đức vì đã không xứng đáng với mình. Ngày 30 tháng 4, Hitler tự sát.

Berlin thất thủ. Đức đầu hàng vô điều kiện vào đầu tháng 5 năm 1945. Ngày 8 tháng 5 được kỷ niệm tại nhiều nước châu Âu là Ngày Chiến thắng ở châu Âu.

Nhưng chiến tranh vẫn tiếp tục tại châu Á.

Bom nguyên tử và sự đầu hàng của Nhật Bản

Đám mây hình nấm bốc lên từ Hiroshima sau vụ nổ bom nguyên tử, ngày 6 tháng 8 năm 1945
Đám mây hình nấm bốc lên từ Hiroshima sau vụ nổ bom nguyên tử, ngày 6 tháng 8 năm 1945 — Ảnh: George R. Caron / Lục quân Hoa Kỳ (Public Domain)

Đến giữa năm 1945, Nhật Bản đã mất phần lớn hạm đội, không quân và các vùng lãnh thổ chiếm đóng. Các thành phố Nhật liên tục bị ném bom. Những cuộc không kích bằng bom cháy gây ra thiệt hại khủng khiếp. Riêng cuộc ném bom Tokyo tháng 3 năm 1945 đã giết chết số lượng rất lớn dân thường.

Nhưng chính phủ Nhật vẫn chưa chấp nhận đầu hàng vô điều kiện. Hoa Kỳ đã bí mật phát triển bom nguyên tử trong Dự án Manhattan. Ngày 16 tháng 7 năm 1945, quả bom nguyên tử đầu tiên được thử thành công tại New Mexico.

Tổng thống Harry S. Truman, người kế nhiệm Roosevelt sau khi ông qua đời vào tháng 4 năm 1945, đưa ra quyết định lịch sử. Ngày 6 tháng 8, Hoa Kỳ thả bom nguyên tử xuống Hiroshima. Ngày 9 tháng 8, một quả bom thứ hai được thả xuống Nagasaki. Hàng chục nghìn người chết ngay lập tức. Nhiều người khác chết sau đó vì bỏng, thương tích và phóng xạ.

Cũng trong ngày 9 tháng 8 theo giờ địa phương tại Đông Á, Liên Xô mở cuộc tấn công lớn vào quân Nhật tại Mãn Châu. Ngày 15 tháng 8, Nhật hoàng Hirohito thông báo chấp nhận đầu hàng. Văn kiện đầu hàng chính thức được ký ngày 2 tháng 9 năm 1945.

Chiến tranh Thế giới thứ hai kết thúc.

Tranh luận về việc sử dụng bom nguyên tử

Việc thả bom nguyên tử vẫn là một trong những quyết định gây tranh luận nhất lịch sử.

Lập luận ủng hộ cho rằng bom nguyên tử buộc Nhật đầu hàng nhanh chóng và tránh được một cuộc đổ bộ lên các đảo chính, vốn có thể gây thương vong rất lớn cho cả hai bên. Lập luận phản đối cho rằng Nhật đã ở bên bờ thất bại, việc Liên Xô tham chiến làm thay đổi mạnh tình hình, và bom nguyên tử giết chết số lượng lớn dân thường. Một số người cho rằng Hoa Kỳ có thể trình diễn sức mạnh của quả bom tại khu vực không có dân cư hoặc điều chỉnh điều kiện đầu hàng.

Các nhà sử học vẫn tranh luận về mức độ ảnh hưởng của hai quả bom, cuộc tấn công của Liên Xô và những tính toán nội bộ của chính phủ Nhật. Không nên biến vấn đề này thành một câu trả lời quá đơn giản.

Điều chắc chắn là từ tháng 8 năm 1945, nhân loại bước vào thời đại hạt nhân. Từ nay, một cuộc chiến giữa các cường quốc có thể đe dọa sự tồn tại của toàn bộ nền văn minh.

Vì sao phe Trục thất bại?

Không có một nguyên nhân duy nhất, nhưng có thể tóm tắt bằng những yếu tố chính sau.

Phe Trục chiến đấu với quá nhiều đối thủ. Đức phải đối đầu với Anh, Liên Xô, Hoa Kỳ và các lực lượng Đồng minh khác. Nhật chiến đấu với Trung Quốc, Hoa Kỳ, Anh, Australia, Hà Lan và sau này là Liên Xô. Tổng tiềm lực dân số, công nghiệp, tài nguyên và tài chính của phe Đồng minh lớn hơn nhiều.

Đức và Nhật không đạt được chiến thắng nhanh chóng. Chiến lược của phe Trục chỉ có thể thành công nếu các đối thủ bị đánh bại trước khi phát huy toàn bộ tiềm lực. Đức không buộc được Anh đầu hàng năm 1940 và không đánh bại được Liên Xô năm 1941. Nhật không tiêu diệt được hạm đội tàu sân bay Mỹ và không thể buộc Hoa Kỳ đàm phán sau Trân Châu Cảng. Khi chiến tranh kéo dài, lợi thế công nghiệp của Đồng minh ngày càng rõ.

Hitler đưa ra nhiều quyết định chiến lược tai hại. Hitler đánh giá thấp Liên Xô, tuyên chiến với Hoa Kỳ và can thiệp sâu vào các quyết định quân sự. Ông ta thường cấm rút lui ngay cả khi rút lui là lựa chọn hợp lý. Điều này khiến nhiều đơn vị bị bao vây và tiêu diệt. Hitler còn để tư tưởng chủng tộc tác động đến chiến lược. Tại một số khu vực Liên Xô, có những cộng đồng ban đầu không ủng hộ Stalin và có thể đã hợp tác chống chính quyền Xô viết. Nhưng chính sách đàn áp, cướp bóc và giết người của Đức Quốc xã nhanh chóng biến họ thành kẻ thù.

Đồng minh học hỏi và phối hợp ngày càng tốt. Ban đầu, quân Đồng minh chịu nhiều thất bại. Nhưng họ cải thiện chiến thuật, chia sẻ tình báo, phối hợp sản xuất và hỗ trợ lẫn nhau. Hoa Kỳ cung cấp vũ khí, xe tải, thực phẩm và nguyên liệu cho Anh, Liên Xô cùng các đồng minh khác thông qua chương trình Lend-Lease (Đạo luật Cho thuê - Cho mượn). Việc phối hợp giữa các quốc gia có lợi ích khác nhau không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nhưng họ thống nhất được mục tiêu ưu tiên là đánh bại phe Trục.

Phe Trục thiếu dầu và nguyên liệu. Đức và Nhật đều thiếu nguồn dầu ổn định. Xe tăng, máy bay và tàu chiến không thể hoạt động nếu không có nhiên liệu. Khi các mỏ dầu, nhà máy nhiên liệu tổng hợp và tuyến vận chuyển bị tấn công, khả năng chiến đấu của phe Trục giảm mạnh. Cuối chiến tranh, Đức vẫn có thể sản xuất máy bay, nhưng không đủ nhiên liệu để huấn luyện phi công và đưa chúng vào hoạt động hiệu quả.

Cái giá của chiến thắng

Chiến tranh Thế giới thứ hai khiến khoảng hàng chục triệu người thiệt mạng. Các ước tính khác nhau tùy cách tính, nhưng dân thường chiếm tỷ lệ rất lớn. Liên Xô và Trung Quốc chịu tổn thất đặc biệt nặng nề. Ba Lan mất một tỷ lệ lớn dân số. Cộng đồng Do Thái tại châu Âu gần như bị xóa sổ ở nhiều khu vực.

Hàng triệu người trở thành người tị nạn hoặc mất nhà cửa. Các thành phố như Warsaw, Stalingrad, Dresden, Tokyo, Hiroshima và Manila bị tàn phá nghiêm trọng.

Nhưng những con số dù lớn đến đâu cũng khó thể hiện đầy đủ nỗi đau của từng cá nhân. Mỗi "một triệu người" là một triệu câu chuyện riêng: một đứa trẻ không còn cha mẹ, một người mẹ chờ con không bao giờ trở về, một người lính sống sót nhưng mang chấn thương suốt đời, một gia đình bị xóa khỏi cộng đồng, một người tị nạn không còn quê hương để quay lại.

Con số giúp chúng ta hiểu quy mô. Câu chuyện con người giúp chúng ta hiểu ý nghĩa.

Các phiên tòa xét xử tội phạm chiến tranh

Các bị cáo Hermann Göring, Karl Dönitz và Rudolf Hess trao đổi tại vành móng ngựa trong phiên tòa Nuremberg, tháng 11 năm 1945
Các bị cáo Hermann Göring, Karl Dönitz và Rudolf Hess tại vành móng ngựa trong phiên tòa Nuremberg, ngày 26 tháng 11 năm 1945 — Ảnh: Lục quân Hoa Kỳ (Signal Corps) (Public Domain)

Sau chiến tranh, các lãnh đạo Đức Quốc xã còn sống bị đưa ra xét xử tại Nuremberg. Các cáo buộc bao gồm âm mưu gây chiến, tội ác chống hòa bình, tội ác chiến tranh, và tội ác chống loài người. Các bị cáo thường lập luận rằng họ chỉ làm theo mệnh lệnh. Tòa án xác định rằng làm theo mệnh lệnh không tự động xóa bỏ trách nhiệm cá nhân đối với tội ác nghiêm trọng.

Tại châu Á, Tòa án Quân sự Quốc tế vùng Viễn Đông được tổ chức ở Tokyo để xét xử các lãnh đạo Nhật Bản. Nhiều phiên tòa khác cũng diễn ra tại các quốc gia và khu vực từng bị chiếm đóng.

Các phiên tòa không hoàn toàn tránh khỏi tranh cãi. Một số người chỉ trích chúng là "công lý của bên chiến thắng", bởi hành động của phe Đồng minh không bị xem xét theo cùng một cơ chế. Tuy nhiên, các phiên tòa đặt nền móng quan trọng cho luật hình sự quốc tế và khái niệm rằng lãnh đạo quốc gia không được miễn trách nhiệm khi thực hiện tội ác chống loài người.

Liên Hợp Quốc và nỗ lực xây dựng trật tự mới

Hội Quốc Liên thất bại trong việc ngăn chặn chiến tranh. Sau năm 1945, các cường quốc thành lập Liên Hợp Quốc. Mục tiêu của tổ chức là duy trì hòa bình, thúc đẩy hợp tác quốc tế và tạo cơ chế giải quyết tranh chấp.

Hội đồng Bảo an có năm thành viên thường trực: Hoa Kỳ, Liên Xô (sau này vị trí do Liên bang Nga tiếp quản), Anh, Pháp và Trung Quốc. Mỗi thành viên thường trực có quyền phủ quyết.

Cơ cấu này phản ánh bài học thực tế rằng một tổ chức quốc tế khó hoạt động nếu các cường quốc lớn đứng ngoài, như trường hợp Hoa Kỳ không tham gia Hội Quốc Liên. Nhưng quyền phủ quyết cũng khiến Hội đồng Bảo an có thể bị tê liệt khi lợi ích của các cường quốc xung đột.

Liên Hợp Quốc không chấm dứt được chiến tranh. Tuy nhiên, tổ chức này tạo ra diễn đàn ngoại giao và hệ thống hợp tác quốc tế rộng hơn bất kỳ cơ chế nào trước đây.

Châu Âu suy yếu và các thuộc địa vùng lên

Trước năm 1939, Anh và Pháp sở hữu những đế quốc rộng lớn. Nhưng sau sáu năm chiến tranh, cả hai đều suy yếu về kinh tế và quân sự. Uy tín của chủ nghĩa thực dân cũng bị tổn hại nghiêm trọng.

Người châu Á và châu Phi đã chứng kiến các cường quốc châu Âu bị Nhật đánh bại. Họ nhận ra người phương Tây không phải bất khả chiến bại. Hàng triệu người thuộc địa đã chiến đấu cho các đế quốc với lời hứa bảo vệ tự do và dân chủ. Sau chiến tranh, họ đặt câu hỏi: Nếu tự do đáng để chiến đấu ở châu Âu, tại sao nó không được áp dụng cho chúng tôi?

Phong trào giành độc lập phát triển mạnh tại Việt Nam, Indonesia, Ấn Độ, Algeria và nhiều nơi khác.

Chiến tranh Thế giới thứ hai vì vậy không chỉ đánh bại Đức, Italy và Nhật. Nó còn làm lung lay toàn bộ hệ thống đế quốc châu Âu.

Từ đồng minh thành đối thủ: Chiến tranh Lạnh bắt đầu

Hoa Kỳ và Liên Xô cùng chiến đấu chống Đức Quốc xã, nhưng họ có hệ thống chính trị và kinh tế đối lập. Hoa Kỳ theo mô hình tư bản và dân chủ tự do. Liên Xô theo mô hình cộng sản một đảng. Khi kẻ thù chung biến mất, mâu thuẫn giữa hai bên nhanh chóng lộ rõ.

Hồng quân kiểm soát phần lớn Đông Âu. Các chính phủ cộng sản dần được thiết lập tại Ba Lan, Hungary, Romania, Bulgaria, Tiệp Khắc và Đông Đức. Hoa Kỳ cùng các đồng minh kiểm soát Tây Âu và Tây Đức. Nước Đức bị chia cắt. Berlin cũng bị chia dù thành phố nằm sâu trong vùng do Liên Xô kiểm soát.

Châu Âu bị chia thành hai khối. Một cuộc đối đầu mới bắt đầu, gọi là Chiến tranh Lạnh. Hai siêu cường tránh chiến đấu trực tiếp trên quy mô toàn diện nhưng cạnh tranh về vũ khí hạt nhân, công nghệ, không gian, tình báo và ảnh hưởng toàn cầu.

Chiến tranh Thế giới thứ hai kết thúc, nhưng thế giới không bước vào một thời kỳ hoàn toàn hòa bình. Nó bước vào một kiểu xung đột mới.

Những hiểu lầm phổ biến

Hitler được toàn bộ người Đức ủng hộ. Hitler có sự ủng hộ rất lớn tại một số thời điểm, nhưng không bao giờ giành được đa số tuyệt đối trong một cuộc bầu cử tự do toàn quốc. Nhiều người Đức chống Quốc xã, thờ ơ, sợ hãi hoặc chỉ thích nghi để tồn tại. Tuy nhiên, cũng có rất nhiều người chủ động ủng hộ, hưởng lợi hoặc tham gia vào hệ thống. Không nên coi toàn bộ dân tộc Đức là tội phạm, nhưng cũng không nên mô tả chế độ Quốc xã như một nhóm nhỏ hoạt động hoàn toàn tách biệt khỏi xã hội.

Đức thua chỉ vì mùa đông Nga. Mùa đông làm tình hình nghiêm trọng hơn, nhưng vấn đề cốt lõi là Đức đánh giá thấp Liên Xô, thiếu hậu cần, không đạt chiến thắng nhanh chóng và đối mặt với sự kháng cự mạnh hơn dự kiến. Liên Xô cũng phải chiến đấu trong cùng điều kiện thời tiết.

Hoa Kỳ một mình đánh bại Đức Quốc xã. Hoa Kỳ đóng vai trò cực kỳ quan trọng về công nghiệp, tài chính và quân sự. Nhưng Liên Xô chịu phần lớn gánh nặng chiến tranh trên bộ chống Đức và gây ra phần lớn tổn thất cho quân đội Đức. Anh tiếp tục chiến đấu trong giai đoạn 1940 đến 1941 khi chưa có lực lượng Mỹ trực tiếp tham chiến. Các quốc gia khác cũng đóng góp rất lớn. Chiến thắng là nỗ lực tập thể.

Pháp đầu hàng vì người Pháp hèn nhát. Pháp thất bại do chiến lược, tổ chức chỉ huy và phản ứng chậm trước kế hoạch tác chiến của Đức, không phải vì binh sĩ Pháp không chiến đấu. Quân đội Pháp chịu thương vong lớn trong chiến dịch năm 1940. Sau đó, nhiều người Pháp tiếp tục chiến đấu trong lực lượng Pháp Tự do và phong trào kháng chiến.

Nhật Bản đầu hàng chỉ vì hai quả bom nguyên tử. Bom nguyên tử là yếu tố rất quan trọng, nhưng việc Liên Xô tham chiến, tình trạng phong tỏa, các cuộc ném bom thông thường và sự suy kiệt hoàn toàn của Nhật cũng tác động đến quyết định đầu hàng. Mức độ quan trọng tương đối của từng yếu tố vẫn được tranh luận.

Chiến tranh kết thúc và mọi vấn đề được giải quyết. Sau năm 1945, xung đột vẫn tiếp tục tại nhiều nơi. Nội chiến Trung Quốc tái diễn. Chiến tranh Đông Dương bùng nổ. Bán đảo Triều Tiên bị chia cắt. Hàng triệu người phải di chuyển do biên giới thay đổi. Kết thúc một cuộc chiến không có nghĩa mọi người ngay lập tức được sống trong hòa bình.

Gen Z có thể học gì từ Chiến tranh Thế giới thứ hai?

Dân chủ có thể bị phá hủy từ bên trong. Hitler không bắt đầu bằng việc xóa bỏ hoàn toàn hệ thống. Ông ta sử dụng khủng hoảng, bầu cử, liên minh chính trị và các cơ chế pháp lý để nắm quyền. Sau đó, ông ta từng bước loại bỏ báo chí tự do, tòa án độc lập, phe đối lập và các quyền dân sự. Bài học không phải là mọi chính trị gia mạnh mẽ đều là Hitler — so sánh dễ dãi như vậy sẽ làm lịch sử mất ý nghĩa. Bài học là một nền dân chủ cần nhiều hơn việc tổ chức bầu cử. Nó cần pháp quyền, báo chí độc lập, quyền đối lập và giới hạn quyền lực.

Thù ghét thường bắt đầu bằng ngôn ngữ. Holocaust không bắt đầu ngay với các trại hủy diệt. Nó bắt đầu bằng việc gọi một nhóm người là ký sinh trùng, phản quốc, nguy hiểm hoặc không thuộc về cộng đồng. Sau đó là phân biệt pháp lý, tước tài sản, cô lập, bạo lực và cuối cùng là giết người hàng loạt. Khi xã hội chấp nhận rằng một nhóm người có ít giá trị hơn nhóm khác, ranh giới đạo đức đã bắt đầu bị phá vỡ.

Tuyên truyền hiệu quả nhất khi pha trộn sự thật với dối trá. Bộ máy Quốc xã không phải lúc nào cũng bịa đặt mọi thứ từ con số không. Nó sử dụng các vấn đề có thật như thất nghiệp, bất bình đẳng và sự bất mãn với Versailles, rồi đưa ra nguyên nhân sai lệch và giải pháp cực đoan. Tin giả nguy hiểm nhất thường chứa một phần sự thật để tạo cảm giác hợp lý. Trong thời đại thuật toán, nội dung gây sợ hãi hoặc tức giận thường lan truyền nhanh hơn nội dung bình tĩnh và có nhiều sắc thái. Vì vậy, kỹ năng kiểm chứng nguồn, xem xét bối cảnh và nhận diện thao túng cảm xúc ngày càng quan trọng.

Nhượng bộ kẻ xâm lược không phải lúc nào cũng đem lại hòa bình. Đàm phán và thỏa hiệp là điều cần thiết trong quan hệ quốc tế. Nhưng thỏa hiệp chỉ có tác dụng khi các bên đều sẵn sàng tôn trọng giới hạn. Nếu một bên coi mỗi nhượng bộ là dấu hiệu của sự yếu đuối, nhượng bộ có thể khiến họ đòi hỏi nhiều hơn. Bài học từ Munich không phải "luôn luôn phải phát động chiến tranh sớm". Bài học là cần hiểu chính xác mục tiêu của đối phương và chuẩn bị hậu quả nếu cam kết bị vi phạm.

Công nghệ không có đạo đức riêng. Radar giúp bảo vệ nước Anh. Công nghệ mật mã giúp Đồng minh chống tàu ngầm. Penicillin cứu sống thương binh. Nhưng công nghệ cũng tạo ra bom bay, tên lửa, máy bay ném bom tầm xa và vũ khí hạt nhân. Máy tính sơ khai được phát triển để giải mật mã, nhưng hệ thống đường sắt và quản lý dữ liệu cũng được dùng trong việc trục xuất con người đến các trại tập trung. Công nghệ có thể phục vụ sự sống hoặc cái chết. Đạo đức nằm ở mục đích, thiết kế, cơ chế kiểm soát và con người sử dụng nó.

"Tôi chỉ làm theo lệnh" không đủ để xóa bỏ trách nhiệm. Một hệ thống tội ác cần rất nhiều người làm những công việc có vẻ nhỏ: ký một giấy phép, lập một danh sách, lái một đoàn tàu, canh giữ một cánh cửa, báo cáo một người hàng xóm, im lặng khi biết chuyện gì đang xảy ra. Không phải mọi người trong hệ thống đều có quyền lực như nhau. Chống lại có thể cực kỳ nguy hiểm. Nhưng lịch sử vẫn đặt ra câu hỏi: Khi nào việc tuân thủ trở thành đồng lõa? Đây không phải một câu hỏi dễ trả lời, nhưng là câu hỏi cần được đặt ra.

Chiến tranh không giống trò chơi điện tử. Trên bản đồ, một mũi tên tiến thêm 100 kilômét có thể trông giống một thành công chiến lược. Trên mặt đất, nó có thể đồng nghĩa với hàng nghìn người chết, làng mạc bị đốt, trẻ em mất gia đình và những người sống sót mang chấn thương suốt đời. Trong trò chơi, người chơi có thể tải lại màn trước. Trong chiến tranh thật, không có nút restart. Chiến thắng quân sự cũng không tự động sửa chữa được những gì đã bị phá hủy.

Nếu Chiến tranh Thế giới thứ hai là một bộ phim dài tập

Nếu nhìn cuộc chiến như một series, mỗi mùa có thể diễn ra như sau:

Mùa 1: Những tín hiệu nguy hiểm, 1919 đến 1938. Hòa ước Versailles, khủng hoảng kinh tế, Hitler lên nắm quyền, Nhật chiếm Mãn Châu, Italy xâm lược Ethiopia và các nền dân chủ liên tục lùi bước.

Mùa 2: Phe Trục thắng liên tục, 1939 đến 1941. Ba Lan thất thủ, Pháp đầu hàng, Anh bị ném bom, Đức tấn công Liên Xô và Nhật đánh Trân Châu Cảng. Ở cuối mùa này, phe Trục kiểm soát lãnh thổ rộng lớn và có vẻ không thể bị ngăn cản.

Mùa 3: Những bước ngoặt, 1942 đến 1943. Midway, El Alamein và Stalingrad. Phe Trục vẫn mạnh nhưng mất dần thế chủ động.

Mùa 4: Vòng vây khép lại, 1944 đến 1945. D-Day, Hồng quân tiến về Berlin, Đức đầu hàng, chiến tranh tại Thái Bình Dương kết thúc bằng bom nguyên tử và sự tham chiến của Liên Xô.

Nhưng khác với phim ảnh, không có đoạn kết mà mọi nhân vật sống hạnh phúc. Sau phần credit là một châu Âu đổ nát, hàng triệu người mất tích, các trại tập trung được giải phóng, thuộc địa nổi dậy, Chiến tranh Lạnh bắt đầu và nhân loại bước vào thời đại hạt nhân.

Kết luận: Cuộc chiến định hình thế giới hiện đại

Chiến tranh Thế giới thứ hai bắt đầu từ những vấn đề chưa được giải quyết sau Chiến tranh Thế giới thứ nhất, nhưng nó không phải kết quả không thể tránh khỏi. Nó xảy ra vì các chế độ độc tài chủ động lựa chọn xâm lược, vì tư tưởng cực đoan được bình thường hóa, vì các thể chế quốc tế quá yếu và vì những quốc gia có khả năng ngăn chặn xung đột đã phản ứng quá chậm.

Đức Quốc xã hứa khôi phục niềm tự hào dân tộc nhưng dẫn nước Đức đến sự hủy diệt. Italy phát xít mơ về một đế quốc mới nhưng kết thúc trong thất bại và nội chiến. Nhật Bản muốn kiểm soát châu Á để bảo đảm sức mạnh, nhưng chiến tranh khiến các thành phố của Nhật bị tàn phá và đất nước bị chiếm đóng. Phe Đồng minh giành chiến thắng, nhưng cái giá phải trả là hàng chục triệu sinh mạng.

Cuộc chiến làm sụp đổ các đế quốc, dẫn đến sự ra đời của Liên Hợp Quốc, thúc đẩy phong trào giải phóng dân tộc và đưa Hoa Kỳ cùng Liên Xô trở thành hai siêu cường. Nó cũng tạo ra một thế giới với vũ khí hạt nhân, nơi chiến tranh giữa các cường quốc có thể dẫn đến sự hủy diệt của chính loài người.

Nếu phải tóm tắt Chiến tranh Thế giới thứ hai trong một câu, có thể nói như sau: đó là cuộc chiến cho thấy điều gì có thể xảy ra khi khủng hoảng kinh tế, chủ nghĩa dân tộc cực đoan, phân biệt chủng tộc, tuyên truyền và quyền lực không bị kiểm soát kết hợp với nhau.

Chúng ta học về cuộc chiến không phải để thuộc lòng mọi trận đánh hay ngày tháng. Chúng ta học để hiểu rằng nền văn minh không tự động tiến về phía trước. Dân chủ, hòa bình và quyền con người không phải những tính năng được cài đặt vĩnh viễn cho xã hội. Chúng có thể bị xóa bỏ từng bước, đôi khi dưới những khẩu hiệu nghe rất hấp dẫn.

Và chúng chỉ tồn tại khi con người đủ tỉnh táo để nhận ra nguy hiểm, đủ can đảm để phản đối sự bất công và đủ trách nhiệm để không biến một nhóm người khác thành vật hy sinh cho nỗi sợ của mình.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ từ hệ thống AI của Anthropic (Claude) và Google (Gemini). Do giới hạn công nghệ, thông tin trong bài có thể tồn tại sai lệch ngoài tầm kiểm soát dù đã qua kiểm duyệt. Người đọc nên cân nhắc kỹ lưỡng và tự chịu trách nhiệm khi áp dụng các thông tin này.