Lịch sử

Tóm tắt lịch sử của nước Anh

Ở rìa Tây Bắc châu Âu có một quần đảo từng được xem là xa xôi so với các trung tâm văn minh Địa Trung Hải. Thế nhưng từ đây đã hình thành một quốc gia từng xây dựng đế quốc rộng lớn nhất trong lịch sử, khởi đầu cuộc Cách mạng Công nghiệp và để lại ảnh hưởng toàn cầu về ngôn ngữ, pháp luật, nghị viện, khoa học và văn hoá.

Nhưng Vương quốc Anh chưa bao giờ là một khối thống nhất có sẵn. Nó được tạo thành qua chinh phục, liên minh, hôn nhân vương triều, luật hợp nhất và nhiều cuộc xung đột. Lịch sử của nó vừa là câu chuyện về việc quyền lực nhà vua dần bị giới hạn, vừa là câu chuyện về một nhà nước đã mở rộng quyền lực trên hàng trăm triệu người ở bên ngoài quần đảo.

Trước khi có một nước Anh

Stonehenge
Stonehenge, nhìn từ phía Bắc — Ảnh: Julie Anne Workman / Julia W (CC BY-SA 3.0)

Từ thời tiền sử, đảo Great Britain đã là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng khác nhau — những công trình như Stonehenge được xây dựng từ hàng nghìn năm trước khi người La Mã đến. Đến thời đồ sắt, hòn đảo gồm nhiều bộ tộc thường được gọi chung là Briton hoặc Celt, nhưng họ không tạo thành một nhà nước duy nhất.

Năm 43 SCN, dưới thời Hoàng đế Claudius, quân La Mã bắt đầu cuộc chinh phục Britain. Rome kiểm soát phần lớn England và Wales ngày nay, nhưng gặp khó khăn tại miền Bắc — Bức tường Hadrian trở thành giới hạn phòng thủ quan trọng giữa vùng La Mã với các cộng đồng ở phía Bắc. Trong gần bốn thế kỷ, người La Mã xây đường sá, thành thị và hệ thống hành chính; Londinium, một khu định cư bên sông Thames, phát triển thành tiền thân của London. Tuy nhiên, Ireland và phần lớn Scotland hiện nay không nằm dưới sự cai trị lâu dài của Rome. Đầu thế kỷ 5, đế quốc rút quân để đối phó những cuộc khủng hoảng ở lục địa, trật tự La Mã tại Britain tan rã, nhường chỗ cho một thời kỳ phân quyền và di cư.

Anglo-Saxon, người Viking và sự hình thành England

Sau khi La Mã rút đi, các nhóm Angles, Saxons và Jutes từ lục địa định cư tại nhiều vùng phía Đông và Nam, lập ra các vương quốc như Wessex, Mercia và Northumbria. Cư dân Briton không hoàn toàn biến mất mà di chuyển, chống cự hoặc hoà trộn với những người mới đến. Từ cuối thế kỷ 8, các đoàn thuyền Viking bắt đầu tấn công rồi định cư trên đảo. Cuộc đối đầu với người Đan Mạch góp phần thúc đẩy các vua Wessex, đặc biệt là Alfred Đại đế và những người kế vị, tập hợp nhiều vùng Anglo-Saxon. Đến thế kỷ 10, một vương quốc England tương đối thống nhất đã xuất hiện.

Năm 1066 và một nước Anh nói hai ngôn ngữ

Bayeux Tapestry, cảnh trận Hastings
Bayeux Tapestry, cảnh 57 — trận Hastings năm 1066 — Ảnh: Myrabella (ảnh chụp lại tác phẩm thế kỷ 11) (CC0 1.0)

Năm 1066, Vua Edward the Confessor qua đời mà không có người kế vị rõ ràng. Harold Godwinson lên ngôi nhưng phải đối mặt với hai cuộc xâm lược. Sau khi đánh bại vua Na Uy Harald Hardrada ở Stamford Bridge, ông vội vã kéo quân về phía Nam và bị William, Công tước Normandy, đánh bại tại Hastings.

William trở thành vua và phân phối phần lớn đất đai cho giới quý tộc Norman. Những lâu đài đá xuất hiện khắp đất nước; hệ thống thuế và quản lý được ghi lại trong Domesday Book. Tiếng Pháp Norman trở thành ngôn ngữ của triều đình và giới quý tộc, trong khi tiếng Anh cổ tiếp tục được dân chúng sử dụng — qua nhiều thế kỷ, sự hoà trộn ấy góp phần tạo nên tiếng Anh trung đại. Cuộc chinh phục Norman không chỉ thay đổi ngôn ngữ; nó gắn England chặt hơn với chính trị châu Âu và củng cố một chế độ quân chủ có khả năng quản lý lãnh thổ tương đối hiệu quả.

Magna Carta và hành trình dài giới hạn quyền lực nhà vua

Chân dung vua Henry VIII
Chân dung vua Henry VIII, khoảng 1540 — Ảnh: Hans Holbein the Younger (CC BY-SA 4.0)

Năm 1215, sau những thất bại quân sự và thuế khoá nặng nề, Vua John đối mặt với cuộc nổi dậy của các nam tước. Hai bên gặp nhau tại Runnymede, nơi nhà vua đóng ấn Magna Carta. Văn kiện không phải một tuyên ngôn dân chủ hiện đại — phần lớn điều khoản bảo vệ quyền lợi phong kiến và chỉ áp dụng trực tiếp cho một bộ phận "người tự do". Nó cũng thất bại như một hiệp ước hoà bình: Giáo hoàng huỷ bỏ Magna Carta trong vòng ba tháng và chiến tranh tiếp tục. Sau khi John qua đời, văn kiện được sửa đổi và tái ban hành nhiều lần trước khi được đưa vào luật năm 1297.

Giá trị lâu dài của Magna Carta nằm ở nguyên tắc rằng nhà vua không hoàn toàn đứng trên pháp luật. Các thế hệ sau đã diễn giải nó thành biểu tượng của xét xử hợp pháp và giới hạn quyền lực chính phủ. Nhưng nền quân chủ lập hiến không sinh ra trong một ngày tại Runnymede — nó là kết quả của nhiều thế kỷ tranh chấp giữa vương quyền, quý tộc, toà án và Nghị viện.

Trong các thế kỷ tiếp theo, xã hội England còn bị biến đổi sâu sắc bởi đại dịch Cái chết Đen giữa thế kỷ 14 (giết chết có thể tới một phần ba dân số), Chiến tranh Trăm năm kéo dài với Pháp, và cuộc nội chiến giành ngôi vị Chiến tranh Hoa Hồng giữa hai nhánh Lancaster và York trong thế kỷ 15. Dưới triều đại Tudor ở thế kỷ 16, vua Henry VIII cắt đứt quan hệ với Giáo hội Công giáo La Mã để lập ra Giáo hội Anh — một quyết định vừa củng cố quyền lực nhà vua, vừa gieo mầm cho những xung đột tôn giáo đẫm máu sẽ bùng nổ vào thế kỷ sau.

Nội chiến, cộng hoà và Cách mạng Vinh quang

Đến thế kỷ 17, tranh chấp về thuế, tôn giáo và quyền cai trị đẩy Vua Charles I cùng Nghị viện vào Nội chiến. Phe Nghị viện giành thắng lợi; Charles I bị xử tử năm 1649, còn England trở thành một nền cộng hoà. Oliver Cromwell về sau nắm quyền với danh hiệu Bảo hộ công — chế độ của ông đạt thắng lợi quân sự nhưng cai trị ngày càng độc đoán, đồng thời tiến hành những chiến dịch tàn khốc tại Ireland.

Năm 1660, chế độ quân chủ được khôi phục dưới thời Charles II. Nhưng đến năm 1688, James II bị lật đổ trong Cách mạng Vinh quang. Bill of Rights năm 1689 củng cố vai trò của Nghị viện, hạn chế khả năng nhà vua đình chỉ luật hoặc thu thuế tuỳ ý — đây là bước ngoặt lớn của quân chủ lập hiến, dù quyền bầu cử lúc ấy vẫn chỉ thuộc về một thiểu số nam giới có tài sản.

Khi các vương quốc hợp thành Britain

Wales bị tích hợp về pháp lý với England trong thế kỷ 16. England và Scotland có chung một quân vương từ năm 1603, khi James VI của Scotland trở thành James I của England, nhưng vẫn duy trì nghị viện và hệ thống pháp luật riêng. Năm 1707, nghị viện hai nước thông qua các Đạo luật Hợp nhất, lập nên Vương quốc Great Britain và một nghị viện chung tại Westminster — Scotland vẫn giữ hệ thống luật pháp, giáo dục và Giáo hội riêng.

Năm 1801, Ireland được đưa vào liên hiệp, hình thành Vương quốc Liên hiệp Great Britain và Ireland. Sau chiến tranh giành độc lập và thoả thuận năm 1921, phần lớn Ireland trở thành Nhà nước Tự do Ireland; sáu hạt phía Bắc tiếp tục thuộc Vương quốc Anh. Tên chính thức từ năm 1927 là Vương quốc Liên hiệp Great Britain và Bắc Ireland.

Đế quốc rộng nhất thế giới

Việc đánh bại Armada Tây Ban Nha năm 1588 mang ý nghĩa biểu tượng lớn, nhưng Anh chưa lập tức làm chủ đại dương — ưu thế hàng hải được xây dựng dần qua thương mại, hải quân và các cuộc chiến với Hà Lan, Pháp cùng Tây Ban Nha. Đến đầu thế kỷ 20, Đế quốc Anh kiểm soát hoặc chi phối khoảng một phần tư diện tích đất liền và gần một phần tư dân số thế giới, bao gồm nhiều hình thức cai trị: thuộc địa, lãnh thổ bảo hộ, xứ uỷ trị và các dominion có mức tự trị cao.

Đế quốc để lại đường sắt, hệ thống pháp luật, giáo dục và tiếng Anh tại nhiều nơi, nhưng những công trình ấy trước hết phục vụ quản lý, quân sự và thương mại thuộc địa — việc đánh giá di sản đế quốc vì vậy phụ thuộc nhiều vào trải nghiệm từng vùng. Anh cũng là một lực lượng lớn trong thương mại nô lệ Đại Tây Dương. Quốc hội cấm buôn bán nô lệ năm 1807 và bãi bỏ chế độ nô lệ ở phần lớn đế quốc từ năm 1834; tuy nhiên, chính phủ bồi thường 20 triệu bảng cho chủ nô, còn những người từng bị nô lệ không nhận bồi thường và nhiều người phải tiếp tục lao động trong chế độ "học việc" chuyển tiếp.

Công xưởng của thế giới và những thành phố khói đen

Nhà máy dệt tại Lancashire đầu thế kỷ 19
Công nhân trong nhà máy dệt bông, thị trấn Lancashire đầu thế kỷ 19 — Ảnh: Wellcome Collection (CC BY 4.0)

Từ cuối thế kỷ 18, than đá, máy hơi nước, dệt cơ khí và đường sắt đưa Britain trở thành nơi khởi nguồn của Cách mạng Công nghiệp. Những nhà máy mới tạo ra khối lượng hàng hoá chưa từng có và thúc đẩy khoa học, giao thông cùng đô thị hoá. Nhưng chúng cũng kéo theo lao động trẻ em, tai nạn hầm mỏ, giờ làm kéo dài và những khu dân cư ô nhiễm. Phong trào công nhân, nghiệp đoàn cùng các đạo luật cải cách về sau từng bước cải thiện điều kiện làm việc và mở rộng quyền bầu cử — Cách mạng Công nghiệp vì thế vừa là câu chuyện của sáng tạo kỹ thuật, vừa là câu chuyện về cuộc đấu tranh để thành quả kinh tế được chia sẻ rộng rãi hơn.

Từ hai cuộc thế chiến đến phi thực dân hoá

Churchill thăm khu vực bị bom tại London
Thủ tướng Churchill thăm khu vực bị bom tàn phá ở East End, London, 8/9/1940 — Ảnh: Imperial War Museums (Public Domain)

Vương quốc Anh chiến thắng trong cả hai cuộc thế chiến nhưng phải trả giá rất lớn về nhân lực, tài chính và vị thế quốc tế. Sau năm 1945, đất nước vừa xây dựng nhà nước phúc lợi và Dịch vụ Y tế Quốc gia (NHS), vừa đối mặt với quá trình tan rã nhanh chóng của đế quốc. Ấn Độ và Pakistan giành độc lập năm 1947 trong một cuộc phân chia đi kèm di dân và bạo lực cộng đồng trên quy mô khổng lồ — trách nhiệm thuộc về nhiều lực lượng, nhưng việc Anh đẩy nhanh lịch trình rút lui và công bố biên giới mới trong tình trạng chuẩn bị hạn chế đã làm hậu quả thêm nghiêm trọng.

Tại nhiều thuộc địa khác, độc lập đạt được qua thương lượng; tại một số nơi, nó đi cùng chiến tranh và đàn áp. Phần lớn các quốc gia mới sau đó tham gia Commonwealth, một tổ chức tự nguyện gồm cả những nước chưa từng là thuộc địa Anh, chứ không phải phiên bản thu nhỏ của đế quốc.

Bắc Ireland và nền hoà bình khó khăn

Từ cuối thập niên 1960, Bắc Ireland trải qua ba thập niên xung đột được gọi là The Troubles. Phe dân tộc và cộng hoà, phần lớn theo Công giáo, muốn thống nhất với Ireland; phe liên hiệp và trung thành, phần lớn theo Tin Lành, muốn tiếp tục thuộc Vương quốc Anh. Xung đột liên quan đến các tổ chức bán quân sự, cảnh sát cùng quân đội Anh, khiến hơn 3.500 người thiệt mạng. Hiệp định Thứ Sáu Tuần Thánh năm 1998 thiết lập nguyên tắc chia sẻ quyền lực và khẳng định quy chế Bắc Ireland chỉ thay đổi nếu đa số cư dân đồng ý. Hoà bình nhìn chung được duy trì, nhưng bản sắc, ký ức lịch sử và ảnh hưởng của Brexit vẫn khiến vấn đề Bắc Ireland tiếp tục nhạy cảm.

Vương quốc Anh hiện đại

Ngày nay, Vương quốc Anh vẫn là một nền kinh tế lớn, thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, cường quốc hạt nhân và trung tâm có ảnh hưởng về tài chính, khoa học và văn hoá. Năm 2016, cử tri bỏ phiếu rời Liên minh châu Âu; việc rút lui chính thức diễn ra ngày 31/1/2020. Brexit làm sâu sắc những tranh luận về thương mại, nhập cư, vị trí của Scotland và quan hệ giữa Bắc Ireland với phần còn lại của liên hiệp. Sau khi Keir Starmer từ chức, Andy Burnham trở thành Thủ tướng ngày 20/7/2026 — việc ông trở thành thủ tướng thứ bảy kể từ năm 2016 phản ánh một giai đoạn chính trị nhiều biến động, dù hệ thống nghị viện vẫn cho phép thay thủ tướng mà không nhất thiết tổ chức tổng tuyển cử mới.

Từ Londinium thời La Mã đến London hiện đại, lịch sử Vương quốc Anh không phải là con đường thẳng dẫn tới dân chủ và đế quốc. Đó là câu chuyện của nhiều dân tộc được ghép lại trong một liên hiệp, của vương quyền bị giới hạn qua xung đột, của công nghiệp hoá làm thay đổi thế giới và của một đế quốc mang đến cả kết nối lẫn áp bức. Di sản ấy vẫn hiện diện trong tiếng Anh, hệ thống nghị viện, luật pháp và Commonwealth, nhưng cũng trong những cuộc tranh luận về nô lệ, thuộc địa và trách nhiệm lịch sử — hiểu được cả thành tựu lẫn cái giá của quyền lực giúp câu chuyện Vương quốc Anh trở nên chân thực hơn, thay vì chỉ là ký ức hoài niệm về thời "mặt trời không bao giờ lặn".

Miễn trừ trách nhiệm: Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ từ hệ thống AI của Anthropic (Claude), Microsoft (Copilot) và Google (Gemini). Do giới hạn công nghệ, thông tin trong bài có thể tồn tại sai lệch ngoài tầm kiểm soát dù đã qua kiểm duyệt. Người đọc nên cân nhắc kỹ lưỡng và tự chịu trách nhiệm khi áp dụng các thông tin này.