Ghép cây là kỹ thuật gắn một đoạn cành hoặc một mắt chồi (cành ghép/scion) từ cây mẹ có đặc tính tốt lên một cây gốc khác (gốc ghép/rootstock), giúp cây con giữ được phẩm chất của cây mẹ, ra hoa kết trái sớm hơn và tận dụng được sức chống chịu của bộ rễ gốc ghép. Dưới đây là những kỹ thuật ghép được nhắc đến nhiều nhất trong các tài liệu làm vườn và nông nghiệp hiện nay, kèm hướng dẫn ngắn gọn và video minh hoạ cho từng kiểu.
Lưu ý: Nguyên tắc chung khi ghép là phải áp sát được lớp tượng tầng (lớp mô xanh ngay dưới vỏ) của cành ghép với gốc ghép, dùng dao thật sắc để vết cắt phẳng mịn, và quấn kín mối ghép bằng băng ghép/nylon để giữ ẩm và tránh nhiễm khuẩn.
1. Ghép áp (Splice Graft)
Đây là kiểu ghép đơn giản nhất: cắt vát một đường thẳng ở cả cành ghép lẫn gốc ghép rồi áp hai mặt cắt vào nhau. Tên gọi "ghép áp" xuất phát từ thao tác chính là áp hai bề mặt cắt khớp vào nhau.
Cách ghép: Chọn cành ghép và gốc ghép có đường kính tương đương nhau, cắt vát một đường xiên dài (khoảng 3–5cm) trên cả hai, áp hai mặt cắt trùng khít lên nhau sao cho lớp vỏ hai bên thẳng hàng, sau đó quấn chặt bằng băng ghép chuyên dụng.
Công dụng: Phù hợp với cây thân non, dễ thao tác, thường dùng làm bước luyện tập đầu tiên cho người mới học ghép cây.
2. Ghép áp lưỡi (Whip and Tongue Graft)
Là phiên bản cải tiến của ghép áp, có thêm một đường cắt "lưỡi" (tongue) ăn khớp vào nhau giữa cành ghép và gốc ghép, giúp hai phần tự khoá chặt lấy nhau mà không cần giữ tay trong lúc quấn băng.
Cách ghép: Cắt vát một đường xiên dài trên cả cành ghép và gốc ghép như ghép áp, sau đó cắt thêm một đường "lưỡi" ngược chiều ở giữa mỗi mặt cắt (một đường trên gốc ghép, một đường trên cành ghép) rồi cài hai "lưỡi" này lồng vào nhau trước khi quấn băng cố định.
Công dụng: Rất phổ biến trên táo, lê, mận — cho tỷ lệ sống cao nhờ diện tích tiếp xúc tượng tầng lớn và mối ghép chắc chắn ngay từ đầu.
3. Ghép nêm / Ghép chẻ (Cleft Graft)
Tên gọi xuất phát từ thao tác chẻ đôi gốc ghép rồi cắm cành ghép được vót hình nêm (chữ V) vào khe chẻ đó — giống như đóng một cái nêm vào khúc gỗ.
Cách ghép: Cắt ngang gốc ghép (thường là gốc cây đã lớn, đường kính 2–5cm), chẻ dọc một đường ở giữa mặt cắt sâu khoảng 4–5cm, vót đầu cành ghép thành hình nêm rồi cắm vào khe chẻ sao cho lớp vỏ hai bên trùng khít, cuối cùng quấn chặt và bịt sáp ở đỉnh.
Công dụng: Dùng để thay đổi giống trên cây đã trưởng thành (top-working) hoặc ghép cành ghép có đường kính nhỏ hơn nhiều so với gốc ghép.
4. Ghép vỏ (Bark Graft)
Khác với ghép nêm, cành ghép ở kỹ thuật này không cắm vào khe chẻ giữa thân mà được luồn xuống dưới lớp vỏ gốc ghép — vì vậy gọi là "ghép vỏ".
Cách ghép: Cắt ngang gốc ghép (đường kính lớn, vỏ dày), rạch một đường dọc trên vỏ dài khoảng 4–5cm rồi tách nhẹ vỏ ra hai bên, vót một mặt cành ghép dài và phẳng, luồn mặt vót đó áp sát vào phần gỗ vừa lộ ra dưới lớp vỏ, sau đó ép vỏ lại và cố định bằng đinh nhỏ hoặc dây buộc, quấn kín và bịt sáp.
Công dụng: Thường dùng để "đổi giống" cho cây ăn quả lâu năm có gốc lớn mà không cần trồng lại từ đầu.
5. Ghép mắt chữ T (T-Budding)
Tên gọi theo đúng hình dạng vết rạch trên gốc ghép — một đường ngang và một đường dọc cắt nhau tạo thành chữ "T". Đây là kỹ thuật ghép mắt (chỉ dùng một mầm/mắt chồi thay vì cả đoạn cành) phổ biến nhất với cây có múi.
Cách ghép: Trên gốc ghép, rạch một đường ngang khoảng 1cm rồi rạch tiếp một đường dọc từ giữa đường ngang xuống dài 2–3cm tạo hình chữ T, tách nhẹ vỏ sang hai bên; dùng dao tách một mắt chồi mỏng hình khiên từ cành mẹ, luồn mắt chồi vào khe chữ T vừa mở, ép vỏ lại rồi quấn kín (chừa mắt chồi lộ ra ngoài).
Công dụng: Nhân giống nhanh, tiết kiệm cành ghép (một cành mẹ có thể lấy được nhiều mắt), rất phổ biến khi ghép cam, chanh, bưởi, hoa hồng.
6. Ghép mắt cửa sổ / Ghép chip (Chip Budding)
Về bản chất tương tự ghép chữ T nhưng thay vì rạch hình T, người ghép cắt một miếng gỗ nhỏ hình chữ nhật (giống như mở một "cửa sổ") trên gốc ghép rồi thay bằng một miếng mang mắt chồi có kích thước tương ứng.
Cách ghép: Cắt một lát gỗ mỏng hình chữ nhật trên gốc ghép (không cần bóc vỏ), cắt một miếng mang mắt chồi có hình dạng và kích thước tương tự từ cành mẹ, đặt khít miếng mắt chồi vào đúng vị trí vừa cắt sao cho lớp tượng tầng hai bên trùng nhau, rồi quấn kín.
Công dụng: Có thể thực hiện quanh năm kể cả khi cây không "bong vỏ" dễ dàng (khác với ghép chữ T chỉ làm được khi cây đang trong giai đoạn nhựa lưu thông mạnh).
7. Ghép áp cành (Approach Grafting / Inarching)
Điểm khác biệt lớn nhất của kỹ thuật này là cả cành ghép và gốc ghép đều vẫn còn sống và gắn liền với rễ của chính nó trong suốt quá trình ghép — hai cây chỉ được "áp" cạnh nhau, chưa hề bị cắt lìa khỏi cây mẹ.
Cách ghép: Đặt hai chậu cây (hoặc hai cành) sát nhau, cạo bỏ một lớp vỏ mỏng ở vị trí tiếp xúc trên cả hai thân/cành sao cho lộ phần gỗ tương ứng, áp sát hai vết cạo vào nhau rồi buộc cố định; chờ vài tuần đến khi mối ghép liền sẹo mới cắt lìa phần ngọn của gốc ghép và phần gốc của cành ghép.
Công dụng: Cho tỷ lệ thành công rất cao vì cả hai bên đều được nuôi bởi rễ riêng trong lúc chờ liền mối, thường dùng với các loại cây khó ghép bằng phương pháp thông thường như xoài, mít, sầu riêng.
8. Ghép yên ngựa (Saddle Graft)
Gốc ghép được vót nhọn hình chữ V ở đỉnh, còn cành ghép được khoét một rãnh hình chữ V tương ứng để "cưỡi" lên trên — dáng ghép trông giống một chiếc yên ngựa úp lên lưng ngựa, nên có tên gọi này.
Cách ghép: Vót đỉnh gốc ghép thành hình nêm ngược (chữ V lồi), khoét một rãnh hình chữ V lõm tương ứng ở gốc cành ghép, sau đó úp cành ghép lên đỉnh gốc ghép sao cho hai mặt vỏ áp khít nhau ở cả hai bên, cuối cùng quấn chặt.
Công dụng: Diện tích tiếp xúc tượng tầng lớn và đối xứng hai bên nên tỷ lệ sống cao, thường dùng cho các cây thân gỗ có đường kính gốc ghép và cành ghép tương đương nhau.
Với người mới bắt đầu, nên luyện tập từ ghép áp và ghép nêm trước vì thao tác đơn giản, dễ quan sát kết quả. Khi đã quen tay, chuyển sang ghép mắt chữ T hoặc ghép chip sẽ giúp nhân giống nhanh và tiết kiệm cành ghép hơn nhiều.